Phương pháp giải mã tư liệu Mỹ tìm liệt sĩ: Tiếp nối từ mốc son Đặng Thùy Trâm

Nhờ cột mốc lịch sử từ cuốn nhật ký của nữ bác sĩ Đặng Thùy Trâm, các nhà nghiên cứu thuộc Đại học Texas Tech đã đưa ra phương pháp khoa học nhằm khai thác 2,7 triệu trang tài liệu từ phía Mỹ, hỗ trợ xác định nhân thân cho những chiến sĩ Việt Nam còn mất tích.

Sự kiện trao trả cuốn nhật ký thuộc sở hữu của nữ bác sĩ, liệt sĩ Đặng Thùy Trâm vào năm 2005 đã trở thành điểm sáng biểu tượng cho tinh thần hòa giải và giá trị nhân văn nối liền hai bờ đại dương Việt - Mỹ. Di vật này do cựu sĩ quan tình báo quân đội Mỹ Fred Whitehurst cất giữ suốt 35 năm trước khi được chuyển về Hà Nội để gửi lại cho người thân của chị, với sự đồng hành từ Trung tâm Việt Nam cùng Văn khố Vietnam Sam Johnson tại Đại học Texas Tech (TTU).

Ban đầu, Fred Whitehurst dự định tiêu hủy cuốn sổ theo quy định lực lượng. Rất may mắn, người phiên dịch của ông đã kịp thời ngăn cản bằng câu nói nổi tiếng: "Đừng đốt nó, bản thân nó đã có lửa rồi".

Trong chặng đường đưa kỷ vật này trở lại quê hương, vai trò của ông Steve Maxner, Giám đốc Trung tâm Việt Nam và Lưu trữ Sam Johnson thuộc Đại học Texas Tech (TTU), giữ vị trí vô cùng then chốt.

Ông Steve Maxner thực hiện buổi trình chiếu các tư liệu liên quan đến nhật ký liệt sĩ Đặng Thùy Trâm (Ảnh: Hằng Nguyễn).

Theo lời kể từ ông Steve, sau khi sở hữu bản sao kỹ thuật số của cuốn nhật ký, ông đã trực tiếp bay sang Việt Nam cùng các đồng sự để liên lạc với thân nhân nữ bác sĩ. Khi kỷ vật trao về đúng chủ nhân, bà Doãn Ngọc Trâm — thân mẫu của liệt sĩ Đặng Thùy Trâm — đã đến thăm Văn khố Sam Johnson trên đất Mỹ và bày tỏ mong muốn gửi gắm bản gốc nhật ký lại đây nhằm giúp bạn bè quốc tế hiểu rõ hơn về cuộc chiến.

Dù vậy, đối với Tiến sĩ Alex Võ Đình Thái, Phó giáo sư công tác tại TTU, dấu ấn nhật ký Đặng Thùy Trâm không đơn thuần là một cơ duyên may mắn. Qua việc rà soát kỹ lưỡng hệ thống dữ liệu đồ sộ, ông Thái phát hiện văn khố vẫn đang lưu giữ tối thiểu 12 văn bản thực chứng khác có mối liên hệ trực tiếp với người anh hùng này.

"Đó có thể là các lệnh cho bệnh nhân xuất viện hoặc nhập viện mang chính chữ ký của bác sĩ Trâm, hay những dòng thư tay bà gửi về gia đình chia sẻ tình hình nơi chiến trường", ông Thái cho hay.

Nhờ việc đánh dấu các tọa độ thu thập 12 văn bản này theo tiến trình thời gian, nhóm nghiên cứu đã tái hiện chính xác cung đường hoạt động của bác sĩ Trâm trước thời điểm hy sinh. Đây được coi là quy chuẩn mẫu để các nhà khoa học chứng minh cho một nguyên lý vận hành có hệ thống: Bắt đầu từ những mảnh ghép thông tin rải rác bên kia bán cầu để tạo thành căn cứ khoa học giúp xác định danh tính quân nhân mất tích.

Cơ sở lý luận về "dữ liệu thực chứng" từ chiến trường

Phương pháp triển khai của các nhà chuyên môn bắt đầu bằng khái niệm "tài liệu thu giữ" (captured documents). TS Alex Thái phân tích, thời kỳ chiến sự, khi lực lượng quân đội Mỹ hoặc Việt Nam Cộng hòa thu giữ tư trang, lục soát hầm ngầm hay kiểm tra thi thể đối phương, họ sẽ gom toàn bộ giấy tờ nhằm phục vụ hoạt động khai thác thông tin tình báo.

Kết thúc quá trình khai thác, các bản giấy nguyên gốc thường bị hủy theo quy định quân ngũ thời bấy giờ, tuy nhiên chúng đã được lưu trữ lại dưới dạng các cuộn phim âm bản (Microfilm). Hiện nay, nguồn tư liệu tại Đại học Texas Tech đang lưu trữ khoảng 2,7 triệu trang văn bản thuộc nhóm này và đã được chuyển đổi thành các tệp PDF chất lượng cao.

"Dù chỉ là một mảnh thư chưa kịp gửi, bản danh sách quân số hay chiếc giấy khen bị thu giữ, tất cả đều đóng vai trò như một cuốn nhật ký thu nhỏ", ông Steve Maxner, Giám đốc Trung tâm Việt Nam và Văn khố Vietnam Sam Johnson, đánh giá.

Sức nặng của khối tư liệu này nằm ở tính xác thực tuyệt đối ngay tại mốc thời điểm thu thập. Theo phân tích chuyên môn, mỗi hồ sơ khi lưu vào kho dữ liệu phía Mỹ đều có biên bản kèm theo ghi rõ: Vật phẩm bị thu giữ tại địa điểm nào (tọa độ cụ thể), thời gian nào, thuộc đơn vị nào và do lực lượng Mỹ nào thu thập. Những "dữ liệu thực chứng" bất biến này tạo nền tảng vững chắc cho hoạt động giải mã thông tin liệt sĩ sau hơn nửa thế kỷ.

Một cuốn nhật ký của chiến sĩ Việt Nam hiện lưu giữ tại Texas Tech (Ảnh: TTU).

Kỹ thuật "chồng lớp bản đồ" và quy trình xử lý 4 bước

Nhằm hiện thực hóa mong muốn xác định thông tin người mất tích, các nhà khoa học đã xây dựng phương pháp truy tìm dựa trên sự kết hợp giữa tài liệu lịch sử và kỹ thuật địa không gian.

Chia sẻ từ TS Alex Thái, mỗi tệp hồ sơ thường đi kèm một tọa độ gồm 6 chữ số. Dù vậy, chỉ số này không phản ánh vị trí phần mộ mà chỉ ra điểm tài liệu bị thu giữ (nơi quân nhân ngã xuống hoặc nơi hầm ngầm bị chiếm đóng). Để xác định chính xác vị trí ngoài đời thực hiện nay, đội ngũ kỹ thuật áp dụng công nghệ "chồng lớp bản đồ". Họ lấy các bản đồ quân sự thời chiến, giải mã thông tin tọa độ, sau đó phủ lên lớp ảnh vệ tinh và bản đồ địa hình thời hiện đại.

Ứng dụng khoa học giúp phát hiện lại các dấu vết địa lý đã biến đổi do quá trình đô thị hóa hoặc sự thay đổi của dòng chảy thiên nhiên.

"Nhiều con suối ngày xưa nay đã bị san lấp. Chúng tôi phải rà soát từng mét vuông đất để khoanh vùng vị trí khả thi nhất, thường nằm trong khoảng 100m2 quanh tọa độ thu giữ", ông Thái chia sẻ.

TS Alex Võ Đình Thái, Phó giáo sư làm việc tại Trung tâm Việt Nam và Văn khố Vietnam Sam Johnson (Đại học Texas Tech) (Ảnh: Hằng Nguyễn).

Mặc dù vậy, TS Alex Võ Đình Thái cũng thẳng thắn khẳng định rằng, các tài liệu nghiên cứu do Texas Tech cung cấp không phải là kết quả cuối cùng trong việc quy tập hài cốt. Ông nhấn mạnh đây là một quy trình tổng thể gồm 4 công đoạn liên hoàn, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa giới khoa học và các cơ quan chức năng Việt Nam. Trong đó, khâu phân tích sử liệu chỉ đóng vai trò bước đệm ban đầu.

Công đoạn 1 - Lập giả thiết (Nghiên cứu sử liệu): Đây là nhiệm vụ Texas Tech đang đảm nhận. Nhóm chuyên gia tiến hành xử lý hồ sơ gốc, giải mã tọa độ và phục dựng bối cảnh trận đánh nhằm đưa ra báo cáo định hướng. Mục tiêu bước này là cung cấp "manh mối thực chứng" giúp khoanh vùng phạm vi nghi vấn, thay vì tìm kiếm dựa theo cảm tính.

Công đoạn 2 - Kiểm tra thực địa (Khảo sát khả thi): Dựa vào các báo cáo thu được, phía Chính phủ Việt Nam sẽ cử lực lượng chuyên trách đến địa bàn thực tế để khảo sát địa hình. Tại đây, cơ quan chức năng đánh giá tính khả thi: liệu vị trí tọa độ đó hiện đã là công trình nhà cao tầng hay còn là khu đất có thể tiến hành khai quật?

Công đoạn 3 - Triển khai thực tế (Quy tập/khai quật): Bước này tập trung công tác đào tìm hài cốt tại vị trí đã xác định dưới sự chỉ đạo trực tiếp từ Ban Chỉ đạo 515. Quá trình này đòi hỏi nguồn lực lớn về con người cùng sự kiên trì bền bỉ của các đội quy tập Việt Nam.

Công đoạn 4 - Phục hồi danh tính (Xác minh định danh): Sau khi tìm thấy hài cốt, quy trình tiếp tục cần sự đồng hành của giới khoa học. Đây là giai đoạn kết hợp giữa kết quả giám định ADN và các di vật, danh sách đơn vị trích xuất từ hồ sơ phía Mỹ để đối sánh lần cuối.

"Texas Tech đóng góp vai trò quan trọng nhất ở giai đoạn khởi đầu và giai đoạn hoàn tất", TS Alex Thái khẳng định.

Trong đợt chuyển giao tư liệu gần đây cho Ban Chỉ đạo 515, các chuyên gia đã dẫn chứng trường hợp Đơn vị 962 liên quan đến địa bàn Công viên Lê Thị Riêng hoặc danh sách 21 liệt sĩ tại Bệnh viện K76A. Các báo cáo này không chỉ mang thông tin văn bản thuần túy mà là công trình nghiên cứu sâu về bối cảnh lịch sử, địa lý của từng cá nhân.

Đặc biệt, ông Thái đánh giá rất cao giá trị của "Danh sách đơn vị" (Unit list). Ông coi đây là "chìa khóa vàng" bởi dù kỹ thuật ADN hiện nay rất phát triển, nhưng nếu thiếu danh sách đơn vị để biết thông tin quê quán, đơn vị công tác của liệt sĩ thì việc đối chiếu ADN với thân nhân sẽ vô cùng gian gian. Khi có danh sách đơn vị, các nhà khoa học mới có thể thu hẹp phạm vi tìm kiếm gia đình để lấy mẫu đối chứng một cách bài bản.

"Những người nằm xuống đều là đồng bào, là anh em"

Một trong những kỳ vọng lớn nhất từ chương trình này là tính bền vững lâu dài. Ông Steve Maxner chia sẻ rằng, dù dự án hiện nhận nguồn tài trợ từ Bộ Quốc phòng Mỹ, mục tiêu cốt lõi vẫn là nâng cao năng lực nghiên cứu cho chính người Việt. Việc đào tạo 40 nhân sự Việt Nam kỹ năng xử lý 2,7 triệu trang tài liệu tại Texas Tech sẽ bảo đảm công việc này không bị ngắt quãng trong tương lai.

Không chỉ dừng lại ở các phương pháp khoa học, động lực giúp các chuyên gia bước qua rào cản quá khứ cũng được TS Alex Thái bộc bạch chân thành. Cha ông từng là lính chế độ cũ và từng trải qua thời gian học tập cải tạo. Thời điểm bắt đầu dự án tìm kiếm liệt sĩ Việt Nam (những người từng ở phía đối lập với cha mình), ông Thái đã nhận được lời dặn dò từ người cha: "Con hãy làm đi. Những người ngã xuống đó đều là người Việt Nam, đều là anh em của mình cả".

Các nhà nghiên cứu tin rằng, việc trả lại tên tuổi cho những người đã khuất chính là phương thức tốt nhất giúp hàn gắn vết thương chiến tranh cho các gia đình ở cả hai phía.

Ông Thái nhìn nhận công việc của mình như một hành trình "vượt qua rào cản" định kiến. Khi lật mở từng trang nhật ký còn hằn vết đạn hay vệt máu khô ghi dấu trên phim âm bản, nhóm nghiên cứu nhận ra họ không đơn thuần xử lý hồ sơ mà đang tái hiện lại cuộc đời của một con người. Mỗi lá thư trong số 3.000 tệp hồ sơ thư từ được tìm thấy đều chứa đựng hình bóng người vợ, người mẹ hay những đứa trẻ đang ngày đêm ngóng đợi nơi quê nhà.

Cuộc chiến có thể đã khép lại trên giấy tờ, nhưng công cuộc tìm kiếm quy mô này chỉ thực sự hoàn thành khi những "mảnh ghép" thông tin cuối cùng từ kho lưu trữ Mỹ được kết nối chính xác với thực địa Việt Nam. Tương tự câu chuyện của nữ bác sĩ Đặng Thùy Trâm, mong mỏi của các chuyên gia là mọi liệt sĩ còn mất tích đều có cơ hội được "trở về" — dù bằng hài cốt hay bằng chính tên tuổi, danh dự được khôi phục từ những tư liệu thực chứng này.

Cảm ơn quý độc giả đã dành thời gian theo dõi bài viết này. Mời bạn tiếp tục khám phá thêm những câu chuyện lịch sử sâu sắc và các bài viết liên quan ngay bên dưới.