Ký ức Hà Nội thời kỳ đầu Đổi Mới qua lăng kính của người lữ hành Đức

Trong tâm tưởng của người khách phương xa Hans-Peter Grumpe đến từ Đức, thủ đô Hà Nội những năm 1991-1993 mang một vẻ đẹp nguyên sơ, chưa chịu sự tác động của làn sóng đô thị hóa mạnh mẽ và xứng đáng là mảnh đất tuyệt vời nhất tại Việt Nam.

Khung cảnh phía trước Nhà hát lớn Hà Nội vào năm 1991.

Từng ghé thăm thủ đô ba lần trong giai đoạn từ năm 1991 đến năm 1993, vị du khách nước Đức Hans-Peter Grumpe luôn dành tình cảm đặc biệt cho nơi này khi coi đây là đô thị có vẻ đẹp cuốn hút nhất Việt Nam. Thời kỳ đầu thập niên 1990, mảnh đất Hà thành hiện lên đầy chất thơ, mang nhịp sống khoan thai, chậm rãi hơn hẳn so với TP HCM. Nơi đây sở hữu hàng loạt công trình kiến trúc cổ kính từ thời Pháp thuộc cùng những con đường vô cùng lý tưởng để bách bộ thưởng ngoạn.

Người lữ hành phương Tây chia sẻ rằng ông thường chọn cách đi bộ dạo quanh hoặc ngồi xích lô để ngắm nhìn phố phường, từ đó có cơ hội trò chuyện và trải nghiệm những khoảnh khắc đáng nhớ cùng người dân xứ này.

Nét văn hóa vỉa hè độc đáo và những cốc bia giá bình dân

Người đàn ông Đức đã dành nhiều ngày để len lỏi khắp các ngõ ngách thuộc khu vực 36 phố phường. Ông tỏ ra vô cùng thích thú khi chứng kiến các hàng quán ven đường luôn tấp nập thực khách thuộc mọi tầng lớp xã hội tụ họp ăn uống và trò chuyện rôm rả.

Vào giai đoạn đó, các địa điểm bán bia hơi xuất hiện ở mọi nẻo đường. Người ta ngồi quây quần bên các chiếc bàn gỗ thấp trên những chiếc ghế đẩu giản dị. Trên bàn bày biện những chiếc cốc thủy tinh thổi thủ công mang sắc xanh mờ đặc trưng đựng đầy bia, tạo nên một không khí vô cùng sôi động.

Mỗi ly bia tươi mát lạnh thời kỳ này chỉ có giá khoảng 1.600-2.000 đồng. Thức uống này được rót ra trực tiếp từ các bom bia lớn, vốn được giữ lạnh bằng các tảng đá lớn bên ngoài.

Theo cảm nhận của Hans, đây thực sự là một thứ nước giải khát lý tưởng cho những ngày thời tiết nóng bức, mưa nhiều tại vùng đất nhiệt đới.

Hình ảnh những cốc bia hơi mát lạnh thổi thủ công màu xanh bọt đá đầy mộc mạc.

Những bom bia được làm lạnh thủ công bằng đá cây là một phần ký ức khó quên của người dân thủ đô.

Trục đường Tràng Tiền hướng về phía Nhà hát Lớn thời điểm đó rất yên bình, lòng đường thưa thớt bóng dáng động cơ, phần lớn chỉ có xe đạp và xích lô qua lại.

Cuộc sống thường nhật yên bình và những mảnh ký ức lưu giữ qua ảnh

Góc sinh hoạt bình dị của người dân tại khu vực cửa ô Quan Chưởng hơn ba thập kỷ trước.

Đến năm 2006, ông Hans-Peter bắt đầu chia sẻ những bức ảnh chụp đất nước Việt Nam lên mạng internet. Ngay sau đó, ông đã nhận được rất nhiều thư điện tử từ người dân thủ đô bày tỏ sự xúc động khi nhận ra người thân, hoặc bồi hồi khi được chiêm ngưỡng lại những góc phố xưa cũ đã hoàn toàn thay đổi theo thời gian.

Dãy nhà cổ kính trầm mặc nằm trên con phố Lò Đúc vào năm 1991.

Trong những ngày lưu trú ở Hà Nội, người đàn ông Đức đã chọn thuê phòng tại tư gia của một vị giáo sư đang giảng dạy ở Đại học Hà Nội trên phố Lò Đúc. Được biết, người chủ nhà này từng có thời gian học tập tại Đông Đức và sinh sống ở Thụy Sĩ.

Vào năm 1991, thu nhập của vị giáo sư khi quy đổi ra chỉ tương đương khoảng 10 USD mỗi tháng, con số này thậm chí còn thấp hơn cả tiền lương của một người công nhân ngành công nghiệp. Vì lý do đó, ông đã quyết định cho khách nước ngoài thuê bớt phòng trong nhà để cải thiện cuộc sống, Hans-Peter nhớ lại.

Tiệm bánh cuốn bình dân tọa lạc tại số 17 phố Chả Cá vào những năm đầu thập niên 90. Cửa hiệu này gây chú ý bằng việc treo những con cà cuống nguyên vẹn và bán loại tinh dầu độc đáo này làm gia vị cho nước chấm. Hans-Peter Grumpe hóm hỉnh chia sẻ thêm rằng, nhiều du khách phương Tây thời đó thường lầm tưởng loài côn trùng này là những con gián.

Ở thời điểm hiện tại, dù món bánh cuốn ăn kèm tinh dầu cà cuống vẫn được lưu giữ tại một số quán ăn ở Hà Nội, song hình ảnh những xâu cà cuống treo trước cửa tiệm như xưa đã không còn xuất hiện.

Một góc dịch vụ đánh máy chữ chuyên nghiệp phục vụ khách hàng ngay trên vỉa hè Hà Nội đầu thập niên 90.

Cửa tiệm vẽ biển quảng cáo thủ công nhộn nhịp trên phố Hàng Da hơn 30 năm trước, nay đã lùi vào dĩ vãng.

Vào năm 2014, một kiến trúc sư người Pháp tên là Romain Orfeuvre đã chủ động liên lạc với Hans-Peter để tìm kiếm tư liệu ảnh về Hà Nội những năm đầu Đổi Mới. Khi ấy, ông Orfeuvre đang phụ trách thiết kế dự án "Trung tâm Giao lưu Văn hóa Phố cổ Hà Nội" (một công trình hợp tác giữa thành phố Toulouse và Hà Nội) nhưng lại gặp khó khăn vì khan hiếm hình ảnh chân thực về thủ đô đầu những năm 1990.

Khu phố cắt tóc nhộn nhịp trên đường Quang Trung, nằm giữa đoạn giao phố Bà Triệu và Trần Quốc Toản vào năm 1991. Sau khi đất nước thực hiện chính sách Đổi mới, khu vực vỉa hè này quy tụ rất nhiều thợ hớt tóc, biến nơi đây thành không gian mưu sinh và trò chuyện quen thuộc của người dân.

Đến đầu những năm 2000, nhằm thực hiện công tác chỉnh trang đô thị và giải phóng vỉa hè cho giao thông, "phố cắt tóc" này đã bị dẹp bỏ. Những người thợ tại đây phải di dời sang địa điểm mới hoặc tự mở cửa hiệu cho riêng mình.

Hồ Gươm và những giá trị lịch sử vô giá

Khu vực bờ hồ Hoàn Kiếm chính là nơi Hans-Peter dành nhiều thời gian lui tới nhất để ngắm nhìn nhịp sống và kết giao với người dân thủ đô ở mọi độ tuổi. Ở đó, ông bắt gặp những người thong thả đọc sách, các cặp đôi tựa đầu bên ghế đá, các bàn cờ tướng kịch tính thu hút đông người vây quanh cổ vũ, hay những y bác sĩ của bệnh viện gần đó ra ngồi uống trà mộc mạc.

Trong khoảng thời gian năm 1992-1993, người lữ hành Đức nhận thấy một số ngôi nhà cổ đã xuống cấp trầm trọng bắt đầu bị phá dỡ để nhường chỗ cho các công trình xây dựng hiện đại hơn.

Bộ ảnh quý giá của Hans-Peter sau đó đã được lựa chọn để trưng bày cố định tại Trung tâm Giao lưu Văn hóa Phố cổ Hà Nội kể từ khi công trình này mở cửa vào tháng 2/2015. Kiến trúc sư Orfeuvre đánh giá cao kho tư liệu của Grumpe, coi đây là những hình ảnh vô cùng đắt giá về một Việt Nam đang ở ngưỡng cửa hội nhập và chưa bị cuốn vào làn sóng đô thị hóa mạnh mẽ.

Ảnh: Hans-Peter Grumpe

Cảm ơn quý độc giả đã dành thời gian theo dõi bài viết về những ký ức Hà Nội xưa đầy hoài niệm này. Hãy tiếp tục đồng hành cùng chúng tôi để khám phá thêm nhiều câu chuyện lịch sử và văn hóa thú vị ở các bài viết liên quan ngay bên dưới nhé!