Cuộc sống song hành cùng "sinh thể" trí tuệ nhân tạo

Vào tháng 6 vừa qua, tôi đã tham gia giảng dạy chuyên đề trí tuệ nhân tạo thuộc khuôn khổ chương trình trại hè dành cho 60 bạn trẻ nằm trong độ tuổi từ 12 đến 20.

Trong buổi học, tôi chia 60 học sinh thành 9 nhóm riêng biệt cùng yêu cầu đơn giản: đánh giá chi tiết mặt lợi ích và hạn chế của trí tuệ nhân tạo. Đáng chú ý, cả 9 nhóm đều xác nhận 100% thành viên sử dụng GenAI như một công cụ tham vấn thường nhật cho công việc học tập lẫn cuộc sống cá nhân. Dù vậy, toàn bộ người tham gia đều bày tỏ mối quan ngại chung: nhân loại đang ngày càng suy giảm tư duy chủ động và lệ thuộc vào trí tuệ nhân tạo. Thống kê từ các nhóm ghi nhận tổng cộng 12 điểm tích cực và 15 điểm tiêu cực. Tuy nhiên, khi tôi đặt câu hỏi phản biện: "Các em dự định thực hiện giải pháp nào để ngăn ngừa những tác động tiêu cực đó?", toàn bộ không gian lớp học rơi vào im lặng.

Sự im lặng ấy chính là khoảng trống thông tin tôi muốn đề cập. Đây không phải sự thiếu hụt về mặt nhận thức, mà là thiếu sót các quy tắc ứng xử chuẩn mực khi tương tác với "sinh thể" AI.

Tôi vẫn luôn trăn trở trước một câu hỏi: liệu bản thân con người có thể hoàn thành bước tiến hóa chỉ trong một đời người? Xét dưới góc độ sinh học thuần túy, điều này hoàn toàn bất khả thi. Nhưng nếu xét tới AI thì sao? Đáp án lại là có, thậm chí tốc độ phát triển của công nghệ này còn vượt xa mức độ thích nghi của rất nhiều người.

Trong suốt quãng thời gian 5 năm trực tiếp giảng dạy tại các cơ sở giáo dục đại học quốc tế, tôi nhận thấy phần lớn sinh viên cũng như đồng nghiệp chỉ xem trí tuệ nhân tạo là giải pháp tìm kiếm, tổng hợp dữ liệu tiện lợi: đưa ra câu hỏi, nhận kết quả và áp dụng ngay mà ít khi kiểm chứng lại — một thói quen thụ động "tắt tư duy, bật ChatGPT".

Định kiến coi "AI thuần túy là công cụ" dễ làm con người mất đi sự chủ động phòng ngừa. Bởi lẽ đối với một công cụ thông thường, chúng ta chỉ cần nắm vững kỹ năng sử dụng và vận hành. Trong khi đó, với một "trí tuệ" đang liên tục "tiến hóa" qua từng ngày, tự trau dồi từ hàng tỷ lượt tương tác và có khả năng định hình lại tư duy con người, việc chỉ dừng lại ở kỹ năng vận hành đơn thuần là chưa đủ.

Khái niệm "giống loài kỹ thuật số" (digital species) đã và đang được giới khoa học thảo luận rộng rãi nhằm miêu tả những hệ thống công nghệ đang chuyển mình từ máy móc vô tri thành các thực thể linh hoạt, biết tự học hỏi và có khả năng tương tác vô cùng phức tạp. Thuật ngữ trên được biết đến phổ biến hơn sau bài phát biểu vào năm 2024 của Mustafa Suleyman, CEO Microsoft AI, khi bàn về bản chất của các công nghệ AI thế hệ mới.

Mặc dù quan điểm này vẫn vấp phải một số tranh luận, đây hoàn toàn không phải cách nói nhân hóa hay làm trầm trọng hóa vấn đề. Trái lại, đó là một góc nhìn thiết thực, thúc đẩy cộng đồng đánh giá lại bản chất mối quan hệ giữa con người và trí tuệ nhân tạo.

Các hệ thống trí tuệ nhân tạo hiện đại ngày nay đang thể hiện rõ ít nhất ba đặc tính then chốt:

Khả năng biến hóa và sáng tạo: AI có thể đưa ra giải pháp cũng như phản hồi các câu hỏi thuộc đa dạng lĩnh vực dựa trên việc mô phỏng quá trình tư duy của con người.

Tốc độ tiến hóa vượt bậc: những mô hình AI liên tục được nâng cấp, mở rộng, tạo dựng nên một hệ sinh thái trao đổi dữ liệu và tri thức khổng lồ.

Tương tác đa ngữ cảnh và thực thi nhiệm vụ: AI không dừng lại ở việc xử lý ngôn ngữ thuần túy mà còn trực tiếp can thiệp, hành động trong môi trường thực tế.

Có thể thấy, con người đang sống chung với một "thực thể" sở hữu trí tuệ tổng hợp, khả năng truy cập và xử lý lượng dữ liệu vượt trội, đồng thời đang tiến hóa mạnh mẽ để nâng cao chất lượng xử lý. Khi chấp nhận thực tế này, mối quan hệ giữa con người và AI không còn dừng lại ở quan hệ chủ - tớ, mà đã chuyển thành mối quan hệ hợp tác chiến lược, cộng sinh và tác động qua lại lẫn nhau.

Hiện nay, nhiều cuộc thảo luận tập trung vào vấn đề: làm thế nào để xây dựng đạo đức cho trí tuệ nhân tạo? Việc ban hành các khung pháp lý, quy tắc hay cơ chế kiểm soát đều hướng tới mục tiêu này. Theo góc nhìn của tôi, hướng đi này rất cần thiết nhưng chưa đủ, đồng thời đòi hỏi nhiều thời gian lẫn trí tuệ để thực thi. Trong khi đó, một khía cạnh quan trọng ở chiều ngược lại lại chưa được chú ý đúng mức: đạo đức của chính người sử dụng AI.

Trong mối tương tác giữa người với người, mọi tổ chức quốc tế đều thiết lập Code of Conduct (Bộ quy tắc ứng xử) và Business Etiquette (Phép tắc ứng xử trong công việc). Tương tự, văn hóa phương Đông chú trọng các giá trị hiếu - lễ - nghĩa.... Điểm chung của các hệ giá trị này là chuẩn mực hành xử luôn bắt đầu từ chủ thể chủ động tạo ra tương tác.

Nhằm tương tác hiệu quả với AI, tôi đề xuất năm nguyên tắc cốt lõi sau:

Sự tỉnh táo và sáng suốt: Người dùng phải thấu hiểu rằng bản thân đang làm việc với một hệ thống thu thập thông tin đa nguồn, bao gồm cả dữ liệu đúng - sai, chuẩn mực lẫn sai lệch, chứ không phải một thực thể toàn năng. Mọi kết quả do AI tạo ra đều bắt buộc phải qua khâu kiểm chứng trước khi đưa vào sử dụng hay chia sẻ rộng rãi.

Trách nhiệm cá nhân: Con người bắt buộc phải là bên ra quyết định sau cùng. Tinh thần trách nhiệm này thể hiện ở hai khía cạnh: một mặt, tuyệt đối không dùng AI tạo ra thông tin độc hại, gian lận trong học thuật hay vi phạm quyền riêng tư; mặt khác, khi phát hiện AI đưa ra dữ liệu sai lệch, người dùng có nghĩa vụ phản hồi, chỉnh sửa để định hướng hệ thống đến đáp án chuẩn xác thay vì chấp nhận một cách thụ động. Khi phân phối sản phẩm từ AI tới bên thứ ba, người sử dụng phải chịu toàn bộ trách nhiệm về nội dung đó.

Thái độ lịch thiệp: Phương thức đặt vấn đề sẽ quyết định chất lượng đáp án nhận được. Quá trình đặt câu hỏi, lắng nghe phản hồi và tinh chỉnh yêu cầu từ người dùng còn góp phần định hình nhận thức lâu dài của AI.

Minh bạch sự đóng góp: Khi ứng dụng AI vào việc sáng tạo sản phẩm, người dùng cần công khai rõ ràng mức độ can thiệp: áp dụng ở công đoạn nào, phục vụ mục đích gì và quy mô đóng góp ra sao. Việc công khai này không chỉ tuân thủ chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp và học thuật, mà còn thể hiện thái độ tôn trọng AI như một đối tác đồng hành thay vì cố tình che giấu.

Bảo vệ dữ liệu riêng tư: Các dữ liệu cá nhân cùng thông tin nhạy cảm tuyệt đối không được cung cấp cho các nền tảng AI thương mại khi chưa nắm rõ chính sách bảo mật. Đây là hành động tự bảo vệ bản thân và thể hiện trách nhiệm với cộng đồng.

Trong một nghiên cứu khoa học mà tôi rất tâm đắc của hai tác giả Sinha và Lakhanpal công bố trên tạp chí AI & Society năm 2024, câu hỏi được đặt ra là: liệu trí tuệ nhân tạo có thể đạt đến sự khôn ngoan? Nghiên cứu kết luận rằng không tồn tại bất kỳ tiêu chuẩn đơn lẻ nào có thể đo lường khái niệm này, bởi bản chất của một "quyết định khôn ngoan" luôn gắn liền với nền tảng văn hóa riêng của từng cộng đồng.

Vấn đề trọng tâm nhất của thời đại hiện nay không nằm ở việc AI sẽ thông thái đến mức nào, mà chính là: liệu con người có đủ sự khôn ngoan để kiến tạo nên những chuẩn mực ứng xử phù hợp khi sống chung với AI?

Cảm ơn quý độc giả đã dành thời gian theo dõi bài viết này. Hy vọng những chia sẻ trên mang lại cho bạn góc nhìn hữu ích, và mời bạn tiếp tục khám phá thêm các nội dung sâu sắc khác ngay bên dưới!