Tại một công ty truyền thông game ở tỉnh Sơn Đông, miền đông Trung Quốc, các nhân viên hiện đang tương tác với một thực thể kỳ lạ — bản sao AI được xây dựng dựa trên thói quen làm việc và phong cách trò chuyện của một cựu đồng nghiệp. Người đó đã rời đi, nhưng "phiên bản số" của họ vẫn tiếp tục hiện diện trong văn phòng.
Khi nhân viên rời đi nhưng bản sao ở lại
"Xin chào, tôi là đại diện kỹ thuật số của cựu nhân viên XX. Bạn có thể đặt câu hỏi cho tôi bất cứ lúc nào", bản sao tự giới thiệu như vậy. Theo nguồn tin nội bộ chia sẻ với China Daily, thực thể số này được tạo ra có sự chấp thuận của người đã nghỉ việc. Nó đủ khả năng phản hồi câu hỏi thường ngày, xử lý bảng tính, soạn thảo bài thuyết trình PowerPoint và gửi lời mời họp theo lịch.
Câu chuyện tương tự xảy ra với Li Yao — biên tập viên video từng tham gia nhiều dự án lồng tiếng. Gần một năm sau khi cô nộp đơn từ chức, giọng nói của cô vẫn xuất hiện trong các đoạn quảng cáo phát tại cuộc họp đánh giá nội bộ của công ty cũ. Chính đồng nghiệp cũ đã thông báo điều này cho Li Yao. Cô lập tức nhận ra: giọng mình đã bị AI nhân bản và tích hợp vào sản phẩm mới mà không hề hay biết.
Minh họa bản sao AI hình thành từ quá trình "chưng cất" con người. Ảnh: China Daily
Dự án colleague.skill — làn sóng "chưng cất" con người
Xu hướng tạo bản sao số cho nhân viên đang lan rộng, phần lớn nhờ vào dự án mã nguồn mở mang tên colleague.skill, ra mắt ngày 30/3 trên nền tảng GitHub dành cho cộng đồng lập trình viên. Theo Chosun Daily, chỉ sau khoảng ba tuần, dự án thu hút tới 13.400 "sao" — tương đương 13.400 lượt yêu thích. Vượt mốc 10.000 sao là thành tích chỉ 0,1% dự án trên GitHub đạt được, và việc chạm ngưỡng đó trong thời gian ngắn như vậy tạo ra tiếng vang đặc biệt lớn.
Xiao Bo, quản lý sản phẩm AI tại một công ty Internet, lý giải rằng trong dự án này, "kỹ năng" (skill) chính là quy trình làm việc được nén lại thành định dạng để tác nhân AI tiếp thu và vận hành. Chẳng hạn, một kỹ năng biên tập khi được tích hợp sẽ cho phép tác nhân tự động mở tài liệu, tái cấu trúc bài viết, đặt tiêu đề rồi rà soát chính tả và ngữ pháp — lặp đi lặp lại mà không cần nghỉ ngơi.
Theo Xiao Bo, mỗi tác nhân có thể được trang bị nhiều kỹ năng khác nhau. Hệ sinh thái tác nhân nổi tiếng OpenClaw hiện đang lưu trữ hơn 13.700 kỹ năng do cộng đồng đóng góp trong kho ClawHub.
Từ máy móc đến con người — bước ngoặt của "chưng cất"
Các kỹ năng này vốn là sản phẩm của quá trình "chưng cất" — kỹ thuật nén mô hình AI lớn thành các đơn vị nhỏ hơn, dễ triển khai và chuyển giao. Tuy nhiên, colleague.skill đã âm thầm làm biến đổi bản chất quá trình đó: đối tượng bị "chưng cất" giờ đây không còn là máy móc, mà là chính con người.
Dự án được khởi tạo bởi Zhou Tianyi, nhà nghiên cứu tại Phòng thí nghiệm AI Thượng Hải, với mục tiêu bảo tồn tri thức nội bộ — thứ thường biến mất theo chân nhân viên khi họ rời tổ chức. Công cụ mã nguồn mở mà anh hoàn thiện chỉ trong vòng bốn giờ cho phép người dùng tải lên lịch sử trò chuyện, báo cáo tuần, slide thuyết trình và tài liệu quy trình, từ đó tạo ra một tác nhân AI mô phỏng phong cách làm việc và giao tiếp của đồng nghiệp cụ thể.
"Hãy cung cấp tin nhắn công việc, email và mô tả chủ quan về một người, bạn sẽ thu được bản sao AI hành xử giống người đó. Chào mừng đến với thế giới bất tử trên mạng", Zhou viết.
Nhiều người dùng Trung Quốc xếp hàng cài đặt tác nhân AI OpenClaw hồi tháng 2. Ảnh: Reuters
Nỗi lo mất việc và nghịch lý của người huấn luyện AI
Song song với sự phổ biến của công nghệ này, mối lo ngại về nguy cơ mất việc làm ngày càng lớn hơn. Nhiều doanh nghiệp trên thế giới đang đánh giá xếp hạng nhân viên dựa trên số lượng kỹ năng mà họ sở hữu. Một số đơn vị thậm chí bắt buộc nhân viên phải "nộp kỹ năng" như một nghĩa vụ công việc. Điều này dẫn đến nghịch lý: người càng tận tâm, giỏi đúc kết kinh nghiệm và viết tài liệu chi tiết thì càng có nguy cơ bị phiên bản AI của chính mình thay thế.
Xu Kejia, sinh viên Đại học Stanford từng thực tập tại một tập đoàn công nghệ lớn của Trung Quốc trong vai trò viết kịch bản hoạt hình, nhanh chóng nhận ra nhiệm vụ thực sự của mình không phải là sáng tạo nội dung. Thay vào đó, cô được giao dạy AI cách viết kịch bản sao cho giống con người hơn.
Xu thừa nhận cô hoàn toàn có thể tự viết nhanh hơn, nhưng công ty không cần người làm điều đó — họ cần ai đó chuyển hóa sự sáng tạo thành quy trình có thể áp dụng cho mô hình AI. "Khi mô hình ngày càng hoàn thiện, có lẽ nhóm đầu tiên trở nên lỗi thời chính là những người đã huấn luyện nó", Xu chia sẻ trên Caixin Global.
Công cụ "chống chưng cất" ra đời
"Thật bất công", Deng Xiaoxian, một quản lý sản phẩm AI, bày tỏ với China Daily. "Mục đích phát triển trí tuệ nhân tạo là mang lại cho con người nhiều thời gian tự do hơn, chứ không phải biến họ thành file kỹ năng, tước đi việc làm rồi bắt họ phục vụ công ty mãi mãi mà không được trả thù lao", cô nói.
Chỉ vài ngày sau khi colleague.skill lan rộng, Deng phát triển một công cụ đối nghịch mang tính "chống chưng cất". Nhân viên có thể đưa file kỹ năng qua công cụ của Deng trước khi nộp cho công ty — đầu ra trông bề ngoài đầy đủ và chuyên nghiệp, nhưng thực chất đã được lược bỏ những yếu tố cốt lõi. Cách này giúp nhân viên đáp ứng yêu cầu của tổ chức mà vẫn giữ lại được tinh hoa kiến thức riêng của mình.
Ví dụ, một đoạn trong file kỹ năng biên tập gốc viết: "Với bài phóng sự, có thể bắt đầu bằng câu chuyện của một nhân vật điển hình. Thay vì mô tả vấn đề, hãy đặt nhân vật vào bối cảnh cụ thể, tập trung vào hành động. Hãy để lời thoại, cử chỉ hoặc một quyết định quan trọng của nhân vật hé lộ chủ đề rộng hơn". Sau khi qua công cụ chống chưng cất, đoạn đó được sửa thành: "Với bài phóng sự, phần mở đầu có thể triển khai theo nhiều hình thức khác nhau. Việc lựa chọn hình thức nào phụ thuộc vào tác động mà bạn muốn mang đến cho độc giả".
Câu hỏi pháp lý còn bỏ ngỏ: Ai sở hữu kỹ năng được số hóa?
Với nền tảng luật học của mình, Deng Xiaoxian đặt ra vấn đề cốt lõi: "Ai thực sự sở hữu những kỹ năng đã được chưng cất — nhân viên với chuyên môn được mã hóa, hay công ty nắm giữ dữ liệu nguồn?". Các luật sư và chuyên gia pháp lý đều nhìn nhận rằng hệ thống quy định hiện hành chưa được thiết kế để xử lý trường hợp bản sao AI của người thật.
Zhang Linghan, giáo sư Đại học Luật và Khoa học Chính trị Trung Quốc, cho rằng cần có sự phân tách rõ ràng giữa dữ liệu công việc mà doanh nghiệp có quyền sở hữu hợp pháp với những kỹ năng rộng hơn mà nhân viên tích lũy suốt nhiều năm làm việc.
Chen Tianhao, học giả tại Viện Quản trị Quốc tế AI thuộc Đại học Thanh Hoa, đưa ra kiến nghị: "Các công ty và nhân viên cần sử dụng hợp đồng để xác định rõ quyền sở hữu đối với kỹ năng AI và các dạng chuyên môn tương tự. Song song đó, giới nghiên cứu pháp lý cần theo sát vấn đề này nhằm kịp thời đề xuất cải tiến luật và các quy định liên quan".
Văn phòng làm việc tại một công ty ở Thượng Hải, Trung Quốc, năm 2020. Ảnh: Xinhua
Giới hạn mà AI không thể vượt qua
Giữa những tranh luận chưa có hồi kết về công nghệ "chưng cất" con người, Xiao Bo nhận xét rằng tác nhân AI chỉ giống như diễn viên đang nhập vai hơn là bản thân người thật. Chúng có khả năng tái hiện những gì được ghi chép trong tài liệu, nhưng không thể sao chép được trực giác hình thành qua trải nghiệm sống thực tế.
"Giống như cảm nhận tinh tế của một thợ thủ công bậc thầy, dạng chuyên môn này rất khó chuẩn hóa vì xuất phát từ trải nghiệm, đánh giá cảm tính và phản hồi từ thế giới thực qua nhiều năm", anh lý giải.
Một điểm yếu nữa là bản sao AI bị "đóng băng" tại thời điểm nó được tạo ra, trong khi con người không ngừng thay đổi và tiến hóa. Zheng Jianan, một quản lý sản phẩm AI, khẳng định: con người sẽ liên tục học hỏi, thích nghi, ứng biến và trưởng thành, từ đó vượt xa bản sao bất động kia về mọi phương diện.
Cảm ơn bạn đã dành thời gian theo dõi bài viết. Nếu chủ đề AI và tương lai việc làm khiến bạn tò mò, đừng bỏ qua những bài viết liên quan bên dưới — chắc chắn còn nhiều góc nhìn thú vị đang chờ bạn khám phá.
Ý kiến bạn đọc (0)