Các quyết định đảo chiều liên tục của ông Trump trong hồ sơ Iran và Ukraine

Sự thay đổi chiến lược đột ngột và nhanh chóng của Tổng thống Donald Trump đối với hai quốc gia Iran và Ukraine đang phơi bày tính chất khó dự đoán trong các bước đi ngoại giao từ phía chính quyền Mỹ.

Tại kỳ hội nghị thượng đỉnh NATO diễn ra ở Ankara, Thổ Nhĩ Kỳ vào tuần trước, Tổng thống Donald Trump đã không ngần ngại chỉ trích mạnh mẽ giới chức Iran bằng các cụm từ như "bạo lực" hay "dối trá". Đồng thời, người đứng đầu Nhà Trắng cũng khẳng định cam kết ngừng bắn trước đó đã chính thức đổ vỡ, sau khi cáo buộc phía Tehran tiến hành các vụ tấn công nhắm vào ba phương tiện đường thủy ở khu vực phía nam eo biển Hormuz vào ngày 7/7.

Phản ứng gay gắt này hoàn toàn trái ngược với những lời ca ngợi mà ông dành cho đối phương chỉ ba tuần trước, thời điểm hai bên đặt bút ký bản ghi nhớ chung. Lúc đó, ông Trump từng nhận định rằng giới lãnh đạo Iran "rất dễ làm việc cùng", đồng thời mô tả họ là những người "thông minh", "mạnh mẽ", "không cực đoan" và luôn mong muốn mang lại những điều tốt đẹp cho quốc gia của họ.

Không dừng lại ở đó, Tổng thống Mỹ cũng chỉ đạo nối lại loạt chiến dịch không kích, đồng thời hủy bỏ các quyết định miễn trừ trừng phạt dầu mỏ vốn được Bộ Tài chính Mỹ ban hành trước đây để giúp Iran xuất khẩu năng lượng. Ít ngày sau, ông tiếp tục công bố việc tái phong tỏa hệ thống cảng biển của quốc gia này và đưa ra lời đe dọa nhắm vào cơ sở hạt nhân Núi Pickaxe – địa điểm được đánh giá là bất khả xâm phạm ngay cả với những loại bom phá boong-ker mạnh nhất của quân đội Mỹ.

Tới ngày 13/7, ông Trump lại gây bất ngờ lớn cho giới cố vấn tại dinh Tổng thống lẫn các đối tác ở khu vực vùng Vịnh khi đề xuất thu khoản phí tương đương 20% giá trị hàng hóa đối với mọi tàu vận tải đi qua eo biển Hormuz, coi đây là chi phí hoàn trả cho hoạt động tuần tra bảo vệ của lực lượng Mỹ.

Đề xuất thu phí khổng lồ này ngay lập tức vấp phải sự lo ngại từ các chuyên gia vận tải biển, khi họ cho rằng nó sẽ ngăn cản các hãng tàu đưa phương tiện qua eo biển Hormuz. Lãnh đạo nhiều quốc gia vùng Vịnh cũng khẩn trương liên lạc bằng điện thoại với ông Trump nhằm thuyết phục ông rút lại ý định này.

Chỉ sau đó khoảng một ngày, vị Tổng thống Mỹ đã chính thức từ bỏ ý tưởng thu phí tại Hormuz — một đề xuất dường như được ông đưa ra một cách bột phát trên nền tảng mạng xã hội Truth Social của mình.

Đây cũng không phải là quyết định thay đổi quan điểm duy nhất của ông Trump trong nửa tháng qua. Đối với vấn đề Ukraine, thái độ của ông cũng ghi nhận một cú xoay chuyển hoàn toàn nhưng theo chiều hướng ngược lại: từ phản đối gay gắt chuyển sang ủng hộ nồng nhiệt.

Tổng thống Donald Trump tại Phòng Bầu dục, Nhà Trắng, ngày 13/7. Ảnh: AFP

Cách đây hơn một năm, ông Trump cùng người đồng hành là Phó tổng thống JD Vance từng có cuộc đối thoại vô cùng căng thẳng với Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky ngay tại Phòng Bầu dục, kéo theo quyết định tạm dừng các khoản viện trợ quân sự của Mỹ dành cho Kiev.

Mặc dù vậy, tại cuộc gặp gỡ bên lề hội nghị thượng đỉnh NATO tuần trước, bầu không khí làm việc giữa nguyên thủ hai nước đã trở nên ấm cúng và thuận lợi hơn rất nhiều. Tổng thống Trump không tiếc lời ca ngợi nhà lãnh đạo Ukraine trước giới truyền thông khi khẳng định rằng ông Zelensky đang hoàn thành công việc một cách xuất sắc và đạt hiệu quả rất cao.

Đặc biệt, ông Trump còn đồng ý phê duyệt một đề nghị cốt lõi từ phía Kiev: cho phép Ukraine tự chế tạo dòng tên lửa phòng không Patriot dựa trên bản quyền công nghệ được Mỹ chuyển giao. Đây được xem là kết quả mang tính đột phá nhất mà ông Zelensky đạt được tại diễn đàn NATO lần này.

Sự thiếu nhất quán trong đường lối đối ngoại

Nhà phân tích Max Boot của tờ Washington Post nhận định rằng rất khó để dự đoán đích đến cuối cùng từ những quyết định xoay chuyển liên tục của ông Trump, do ông vốn là chính trị gia có lập trường vô cùng linh hoạt và dễ thay đổi.

CENTCOM ngày 13/7 công bố video tấn công các mục tiêu ở Iran. Video: X/@CENTCOM

Song song với việc kích hoạt lại các hoạt động không kích nhắm vào Iran, Tổng thống Trump gần đây cũng áp dụng lại biện pháp phong tỏa các cảng biển nhằm gia tăng tối đa áp lực lên quốc gia này. Thế nhưng, dù tình hình căng thẳng không ngừng leo thang, ông Trump vào ngày 13/7 vẫn đưa ra nhận định rằng một thỏa thuận hòa bình với Iran nhằm ổn định tình hình Trung Đông hoàn toàn khả thi.

"Mục tiêu rõ ràng của ông là tránh đẩy căng thẳng với Iran thành một cuộc chiến tranh toàn diện ngay trước thềm cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ. Nếu xung đột vượt tầm kiểm soát, tác động tiêu cực đến nền kinh tế sẽ vô cùng lớn, đặc biệt là khi nguồn dự trữ dầu chiến lược của Washington đang chạm mốc thấp nhất kể từ năm 1983", nhà phân tích Max Boot bình luận về động thái của ông Trump.

"Chính quyền Tehran chắc chắn muốn tránh kịch bản bị không kích, song họ sẵn sàng chấp nhận những rủi ro lớn để bảo vệ quyền kiểm soát đối với eo biển Hormuz — nơi được coi là công cụ có sức tàn phá kinh tế cực kỳ khủng khiếp", chuyên gia này phân tích thêm.

Kịch bản dễ xảy ra nhất là một cuộc đối đầu dai dẳng, âm ỉ giữa Washington và Tehran mà không mang lại kết quả thực chất trong việc chấm dứt chương trình hạt nhân của Iran như ông Trump kỳ vọng. Nói cách khác, thay vì thực hiện cam kết khép lại các cuộc xung đột, ông Trump có nguy cơ đẩy nước Mỹ sa lầy vào một cuộc chiến kéo dài khác, ông Boot cảnh báo.

Đồng quan điểm trên, bà Negar Mortazavi, chuyên gia nghiên cứu cao cấp tại Trung tâm Chính sách Quốc tế có trụ sở ở Washington, phân tích rằng Tổng thống Trump đang tìm cách dùng áp lực quân sự làm đòn bẩy buộc Iran phải đưa ra nhiều nhượng bộ hơn trên bàn đàm phán.

"Tuy nhiên, chiến thuật này khó có thể gặt hái thành công", bà nhận định. "Tehran đã chứng minh rõ ràng rằng họ sẵn sàng đối đầu, đẩy căng thẳng lên cao và gánh chịu tổn thất lớn thay vì chịu khuất phục trước áp lực từ bên ngoài".

Bên cạnh đó, việc căng thẳng với Iran kéo dài chắc chắn sẽ gây tác động tiêu cực đến Ukraine. Khi đó, Mỹ cùng các đồng minh tại Trung Đông sẽ buộc phải ưu tiên giữ lại lượng tên lửa đánh chặn vốn đang thiếu hụt để phục vụ khu vực này, khiến nguồn viện trợ khí tài quân sự cho Kiev — bao gồm cả các hệ thống phòng không — bị chia nhỏ.

Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky (trái) và Tổng thống Trump gặp mặt bên lề hội nghị thượng đỉnh NATO ở Ankara, Thổ Nhĩ Kỳ, ngày 8/7. Ảnh: AP

Mặc dù cam kết hỗ trợ Ukraine tự sản xuất tên lửa phòng không Patriot của ông Trump là một bước đi tích cực, nó không thể ngay lập tức giúp bảo vệ các đô thị của nước này trước các đợt tập kích hỏa lực từ Nga. Lấy ví dụ, Đức từng được Mỹ cấp phép chế tạo Patriot từ năm 2022, nhưng những sản phẩm đầu tiên của họ dự kiến phải đến năm 2027 mới có thể hoàn thiện. Ukraine rõ ràng không có đủ thời gian để chờ đợi nhiều năm như vậy.

"Vấn đề cốt lõi là việc này không thể diễn ra nhanh chóng như một cái búng tay", ông Bradley Bowman, chuyên gia tại Quỹ Bảo vệ các nền Dân chủ (một viện nghiên cứu độc lập chuyên sâu về an ninh quốc gia và chính sách đối ngoại tại Washington), nhấn mạnh. "Dù có sẵn nguồn tài chính, tiến trình này vẫn đòi hỏi một khoảng thời gian dài mới có thể chuyển hóa thành năng lực sản xuất thực tế cho Kiev".

"Thế nhưng, điều đáng lo ngại là trong bối cảnh chiến sự hiện nay, thời gian lại là thứ xa xỉ nhất mà chúng ta không có", ông chia sẻ thêm.

Theo nhận định của chuyên gia Boot, nếu Tổng thống Trump thực lòng muốn hỗ trợ Kiev, ông cần phê duyệt chuyển giao thêm các quả tên lửa từ kho dự phòng Patriot đang vơi dần của quân đội Mỹ, đồng thời kêu gọi các đồng minh hành động tương tự. Ông cũng nên thông qua một đề xuất quan trọng khác mà Kiev đã chờ đợi từ lâu: cung cấp dòng tên lửa hành trình Tomahawk.

Ukraine hiện gặt hái được nhiều kết quả tích cực khi triển khai thiết bị bay không người lái (UAV) để tấn công các hạ tầng năng lượng của Nga, gây ra tình trạng khan hiếm xăng dầu cục bộ và trực tiếp ảnh hưởng đến nguồn ngân sách quốc phòng của Điện Kremlin. Dẫu vậy, các dòng UAV chỉ mang theo đầu nổ có kích thước nhỏ hơn nhiều so với tên lửa hành trình, do đó không đủ sức phá hủy các công trình kiên cố.

Ông Boot đánh giá các chiến dịch tấn công sâu của Ukraine sẽ đạt hiệu quả vượt trội nếu họ sở hữu thêm các dòng tên lửa tầm xa để hoạt động song song với mẫu tên lửa hành trình nội địa Flamingo. Tuy nhiên, ở thời điểm hiện tại, Kiev vẫn chưa có lựa chọn nào khác ngoài việc tiếp tục chờ đợi.

"Chính quyền Mỹ luôn ưa chuộng các cam kết có quy mô lớn, và quyết định này là một ví dụ điển hình", ông Mark Cancian, cố vấn cấp cao tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), nhận xét. "Tuyên bố mang lại cảm giác như các quả tên lửa sẽ sớm xuất xưởng trong vài tháng tới, nhưng thực tế không hề đơn giản như vậy".

Một bộ phận nhà phân tích thậm chí còn bày tỏ lo ngại rằng thỏa thuận cấp phép chế tạo Patriot có thể vô tình gây hại cho Ukraine, bởi nó vô hình trung giúp Washington giảm bớt áp lực phải chuyển giao các hệ thống phòng không có sẵn trong ngắn hạn.

Bà Jennifer Kavanagh, nhà nghiên cứu quân sự tại viện chính sách Defense Priorities, chỉ ra rằng thỏa thuận chuyển giao công nghệ này nhìn qua tưởng như đôi bên cùng có lợi, nhưng thực chất lại chứa đựng những bất lợi cho cả hai bên.

"Nếu giải pháp cho bài toán phòng thủ bầu trời của Ukraine bị thu hẹp lại trong khuôn khổ một giấy phép chế tạo dài hạn, điều này sẽ tạo ra tâm lý chủ quan rằng việc chuyển giao khẩn cấp các tổ hợp Patriot không còn là nhiệm vụ tối quan trọng nữa. Điều này rốt cuộc lại đe dọa trực tiếp đến an ninh trước mắt của Kiev", bà Kavanagh phân tích.

Chính Tổng thống Trump cũng từng ám chỉ điều này vào ngày 8/7 khi được giới báo chí đặt câu hỏi về khả năng tiếp tục viện trợ các hệ thống Patriot sẵn có cho Ukraine trong thời gian nước này xây dựng cơ sở hạ tầng tự sản xuất.

"Chúng tôi có Patriot trong kho dự trữ, nhưng số lượng không quá dư dả. Bản thân quân đội Mỹ cũng đang có nhu cầu sử dụng chúng", ông Trump thẳng thắn chia sẻ.

Ông Boot đúc kết rằng cựu Tổng thống thường sử dụng tính khí khó đoán của bản thân như một vũ khí để buộc cả đối tác lẫn đối thủ phải liên tục dò đoán các bước đi tiếp theo. Dù vậy, chuyên gia này cảnh báo sự thiếu ổn định đó có thể làm suy giảm nghiêm trọng trật tự an ninh toàn cầu và làm yếu đi sức mạnh răn đe chiến lược của chính nước Mỹ.

"Hành động thực tế luôn có sức nặng hơn lời nói, nhưng trong cả hai vấn đề liên quan đến Iran và Ukraine, các đường lối chính sách của Tổng thống vẫn trong trạng thái vô cùng mơ hồ. Điều này cho thấy dù luôn cố gắng thể hiện hình ảnh một nhà lãnh đạo kiên quyết, ông vẫn gặp không ít khó khăn khi phải đưa ra các quyết định mang tính then chốt", nhà phân tích kết luận.

Cảm ơn quý độc giả đã dành thời gian theo dõi bài phân tích sâu sắc này. Để không bỏ lỡ những diễn biến mới nhất về tình hình địa chính trị quốc tế, kính mời quý vị tiếp tục khám phá thêm các bài viết phân tích chuyên sâu có liên quan ngay phía dưới.