Khám phá địa đạo Đám Toái - nơi 64 cán bộ, chiến sĩ mãi mãi nằm lại lòng đất

Lịch sử hình thành và quy mô của bệnh viện dã chiến trong lòng đất

Tọa lạc tại khu vực trung tâm của bán đảo Ba Làng An, thuộc xã Đông Sơn (trước đây là xã Bình Châu) - nơi được xem là điểm cực đông thuộc phần đất liền tỉnh Quảng Ngãi, địa đạo Đám Toái mang chiều dài hơn 100 m cùng độ sâu 5 m. Công trình từng đóng vai trò như một bệnh viện dã chiến, nơi ghi dấu sự hy sinh anh dũng của 64 cán bộ, chiến sĩ lúc quân đội Mỹ gài mìn đánh sập lối vào vào năm 1965. Công trình ban đầu do lực lượng du kích kết hợp cùng người dân địa phương đào từ giai đoạn chống Pháp nhằm mục đích ẩn nấp các đợt càn quét, đồng thời bảo đảm an toàn cho lực lượng cách mạng.

Khu vực Bình Châu bước vào thời kỳ giải phóng sau sự kiện khởi nghĩa năm 1964. Ngay sau đó, Ban Chỉ huy Quân sự tỉnh Quảng Ngãi phối hợp cùng Bộ Tư lệnh Quân khu V đưa ra quyết định thành lập Trạm phẫu thuật tiền phương A100 tại địa bàn thôn Phú Quý, đồng thời trưng dụng hệ thống địa đạo để làm nơi chữa trị dã chiến.

Công trình nhanh chóng được nâng cấp, mở rộng thành một hệ thống phòng thủ liên hoàn, có đường nối liền tới giao thông hào cùng các hầm ẩn nấp bí mật trải dọc bờ biển. Nhờ lực lượng nhân công đào hoàn toàn bằng thủ công, địa đạo sở hữu chiều dài vượt 100 m, lòng hầm sâu tầm 5 m, chiều rộng 1,4 m và cao 1,6 m, chia thành gần 100 ngách hầm (ga). Mọi ngách hầm đều đáp ứng đủ không gian bố trí một chiếc giường bằng tre, cất giữ thuốc men, lương thực cũng như làm nơi ẩn nấp cho các thương bệnh binh mỗi khi bộ binh hay máy bay Mỹ tiến hành càn quét.

Là nhân chứng trực tiếp tham gia quá trình thi công địa đạo, ông Nguyễn Khắc Thơ (89 tuổi, nguyên cựu du kích kiêm cựu bí thư đoàn thôn Phú Quý) chia sẻ rằng mỗi đợt đào hầm huy động khoảng 20 người. Công việc được phân chia rõ ràng: người đảm nhận việc đào, người chịu trách nhiệm kéo sọt chứa đất, nhóm còn lại gánh đất mang đi đổ ở khu vực xa cửa hầm.

Ông Thơ bồi hồi nhớ lại: "Mọi hoạt động vận chuyển đất đá chỉ diễn ra trong đêm. Khi bình minh lên, toàn bộ dấu vết đều phải ngụy trang kỹ lưỡng. Chỉ cần sơ suất đổ đất gần khu vực cửa hầm, máy bay đối phương sẽ phát hiện ra ngay lập tức".

Từ những tọa độ giao tranh, dân công tải thương tận dụng hệ thống giao thông hào để di chuyển thương binh về các hộ dân xung quanh sơ cứu, sau đó mới tiếp tục đưa xuống lòng địa đạo. Vào những giai đoạn cao điểm, Trạm A100 tiếp nhận và chăm sóc gần 300 thương bệnh binh, khẳng định vị thế bệnh viện dã chiến quy mô nhất vùng phía đông bắc Quảng Ngãi.

Trận càn quét thảm khốc và sự tháo dỡ lối vào địa đạo

Khối lượng thương binh chuyển về tuyến sau gia tăng đột biến khi trận đánh Vạn Tường kết thúc vào tháng 8/1965. Theo lời ông Thơ, do tần suất di chuyển dày đặc nên tuyến vận tải không còn giữ được sự ngụy trang kín kẽ như trước, dẫn đến việc quân đội Mỹ từng bước phát hiện ra vị trí chiến lược này.

Vào buổi sáng ngày 9/9/1965, lính Mỹ đổ bộ quy mô lớn xuống vùng Ba Làng An và tổ chức rà soát ráo riết khu vực Đám Toái. Trong quá trình lùng sục, đối phương vô tình phát hiện ra hầm bí mật của hai người gồm y sĩ Lâm (tên thật là Thái Văn Còn) cùng nữ y tá Lệ, qua đó xác định chính xác cửa vào địa đạo. Cả hai nhanh chóng bị khống chế, bị trói chặt ngay trước lối đi, sau đó lực lượng Mỹ cho kích hoạt khối thuốc nổ hạng nặng làm đổ sập hoàn toàn cửa hầm.

Ngay khi đối phương rút khỏi khu vực, ông Nguyễn Khắc Thơ cùng dàn du kích địa phương mới có thể tiếp cận hiện trường vụ việc.

"Dù thời gian đã trôi qua hơn 60 năm, tôi vẫn không thể quên được mùi thuốc nổ lẫn mùi thuốc súng nồng nặc năm ấy. Toàn bộ cây cối quanh vùng bị gãy đổ xơ xác, trong khi đất đá lấp kín hoàn toàn cửa vào", ông xúc động kể.

Trừ trường hợp y sĩ Lâm và y tá Lệ ngã xuống ở khu vực bên ngoài, tổng cộng 64 cán bộ y tế, thương bệnh binh cùng chiến sĩ đã bị vùi lấp dưới lòng đất.

Dù người dân cùng lực lượng du kích nỗ lực dùng cuốc xẻng khẩn trương đào bới ngay cửa hầm, họ chỉ kịp đưa được năm thi thể ra ngoài. Do lượng khí độc trong hầm còn rất nặng, kết hợp với việc quân Mỹ liên tục kiểm soát và dội bom đánh phá vùng này, công tác cứu hộ bắt buộc phải dừng lại.

"Cảm giác biết rõ đồng đội mình vẫn nằm lại bên dưới mà đành bất lực không thể đưa lên, thực sự vô cùng đau đớn", ông Thơ chia sẻ.

Nhận thấy không còn khả năng tiếp tục đào bới, bà con địa phương đã vun thêm đất đá, dựng lập bàn thờ ngay trên ngọn đồi. Kể từ thời điểm đó, địa đạo Đám Toái chính thức trở thành phần mộ chung của các anh hùng liệt sĩ suốt hơn ba thập kỷ.

Hành trình quy tập hài cốt và công tác xác định danh tính

Địa đạo Đám Toái vinh dự nhận bằng công nhận Di tích lịch sử quốc gia vào năm 1991. Khoảng sáu năm sau đó, chính quyền địa phương triển khai công tác khai quật bên trong lòng địa đạo, tiến hành di dời và quy tập hài cốt các liệt sĩ lên nghĩa trang phía trên, dù phần lớn các anh vẫn chưa thể xác định được tên tuổi.

Căn cứ vào tư liệu hồ sơ di tích, một số danh tính liệt sĩ đã được làm rõ bao gồm y sĩ Lâm (Thái Văn Còn), y tá Lệ, nhóm hộ lý Võ Thị Thạnh, Bùi Thị Thứ, Nguyễn Thị Dùm cùng một vài y tá, cán bộ địa phương và lực lượng dân công tải thương.

Vào những ngày cuối tháng 7 hàng năm, ông Nguyễn Khắc Thơ thường xuyên nhận lời đồng hành, dẫn đường cho các đoàn khách đến thăm lại di tích xưa.

Đứng lặng người trước phần mộ của liệt sĩ Võ Thị Thạnh, ông nhớ lại bà vốn là người hàng xóm xóm giềng, đã ngã xuống khi tuổi đời chỉ mới khoảng 18-20.

"Thời điểm khai quật vào năm 1997, lực lượng chức năng phát hiện một chiếc gương nhỏ có khắc rõ tên bà. Đó là một trong những vật dụng hiếm hoi còn nguyên vẹn", ông cho biết. Cũng theo lời ông, nhiều hài cốt lúc cất bốc đã tan thành đất đen. Tại vài hộc hầm, hài cốt của hai đến ba người đan xen lẫn vào nhau. Đau xót hơn cả là hàng chục bia mộ hiện chỉ có thể khắc vỏn vẹn dòng chữ "chưa rõ họ tên".

Trong khuôn khổ Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập mộ liệt sĩ gần đây, các cơ quan chuyên môn đã trích xuất và chuyển giao 40 mẫu sinh phẩm lấy từ hài cốt các liệt sĩ tại di tích địa đạo Đám Toái để phục vụ công tác giám định ADN.

Ông Phan Đình Chí, Chủ tịch UBND xã Đông Sơn, bày tỏ: "Chúng tôi nuôi niềm hy vọng lớn sẽ sớm xác định chính xác danh tính của những người con đã cống hiến trọn tuổi thanh xuân cho sự nghiệp kháng chiến chống Mỹ cứu nước".

Định hướng bảo tồn và phát triển du lịch lịch sử

Dựa trên kế hoạch định hướng giai đoạn 2026-2031, địa phương xã Đông Sơn sẽ dành nguồn lực đầu tư trùng tu di tích, cải tạo nghĩa trang, khu vực nhà bia cùng tượng đài. Bên cạnh đó, xã sẽ bổ sung thêm các nguồn tư liệu, bảng thuyết minh và tích hợp mã QR nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục truyền thống. Địa đạo Đám Toái đồng thời được kết nối đồng bộ với các nghĩa trang liệt sĩ, các địa chỉ đỏ cùng danh thắng Ba Làng An để tạo thành tuyến du lịch tham quan lịch sử - văn hóa hoàn chỉnh.

Cảm ơn quý độc giả đã dành thời gian theo dõi bài viết này. Mời bạn tiếp tục khám phá những bài viết liên quan ngay bên dưới để tìm hiểu thêm nhiều thông tin lịch sử và điểm đến hấp dẫn khác.