Ký ức thời hoa lửa qua những kỷ vật của thế hệ cán bộ đi B

Công chúng Thủ đô có cơ hội tiếp cận tấm thẻ chứng minh của cố nhà thơ Ca Lê Hiến, tư liệu về nữ liệt sĩ Đặng Thùy Trâm cùng hàng loạt hồ sơ lưu trữ của những cán bộ từng vào Nam cống hiến và chiến đấu. Không gian trưng bày này mở cửa tại Hà Nội bắt đầu từ ngày 17/7 cho đến hết ngày 2/9.

Tái hiện một thời thanh xuân cống hiến cho Tổ quốc

Vào ngày 17/7, Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước thuộc Bộ Nội vụ đã tổ chức không gian triển lãm mang tên "Thanh xuân gửi lại". Sự kiện mang tới cho người xem cơ hội tiếp cận hơn 100 tài liệu, hiện vật quý giá gắn liền với cuộc đời của các cán bộ đi B. Đó là những tấm thẻ học sinh, thẻ Đoàn viên, các bức thư tay hay trang nhật ký do các giáo viên, sinh viên, y bác sĩ... lưu lại miền Bắc trong giai đoạn từ năm 1959 đến năm 1975, trước thời điểm lên đường nhận nhiệm vụ tại tiền tuyến miền Nam.

Lực lượng cán bộ đi B phần lớn là những đảng viên, trí thức, y bác sĩ, giáo viên, nhà báo và các văn nghệ sĩ. Họ di chuyển vào chiến trường miền Nam theo tuyến dân sự, chịu sự quản lý trực tiếp từ Ủy ban Thống nhất Chính phủ.

Trong giai đoạn kháng chiến chống Mỹ cứu nước, các phân vùng chiến lược tại miền Nam được phân định bằng mật danh từ B1 đến B4. Khu vực B1 gồm các địa bàn ven biển miền Trung, kéo dài từ Quảng Nam - Đà Nẵng tới Phú Yên và Khánh Hòa ngày nay. Vùng B2 bao phủ từ tỉnh Quảng Đức cũ, một phần Đăk Lăk hiện nay, qua Lâm Đồng, Thuận Hải đến tận Cà Mau, Cồn Sơn, Hà Tiên và đảo Phú Quốc. Trong khi đó, B3 thuộc khu vực Tây Nguyên với các tỉnh Kon Tum, Gia Lai, Đăk Lăk; còn B4 là địa giới của Quảng Trị và Thừa Thiên trước đây.

Sự kiện do Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước (Bộ Nội vụ) thực hiện từ ngày 17/7 mang tên "Thanh xuân gửi lại", quy tụ hơn 100 tư liệu và hiện vật đặc sắc của lực lượng đi B. Khách tham quan có thể chiêm ngưỡng những kỷ vật như thẻ Đoàn, thẻ học sinh, sổ tay, thư từ... của lực lượng trí thức gồm giảng viên, sinh viên, y bác sĩ gửi lại hậu phương giai đoạn 1959-1975 trước giờ ra trận.

Lực lượng cán bộ đi B thời kỳ đó quy tụ nhiều thành phần từ đảng viên, bác sĩ, giáo viên cho đến lực lượng văn nghệ sĩ, phóng viên. Họ hành quân vào Nam theo diện dân sự dưới sự điều hành của Ủy ban Thống nhất Chính phủ.

Suốt thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, chiến trường miền Nam được chia thành các mật danh từ B1 đến B4. Theo đó, vùng B1 trải dài dọc ven biển miền Trung từ Quảng Nam - Đà Nẵng đến Phú Yên, Khánh Hòa. Địa bàn B2 gồm tỉnh Quảng Đức cũ, một phần Đăk Lăk ngày nay, các tỉnh Lâm Đồng, Thuận Hải vào đến mũi Cà Mau, đảo Cồn Sơn, Hà Tiên và Phú Quốc. Khu vực B3 chỉ vùng Tây Nguyên gồm Kon Tum, Gia Lai, Đăk Lăk, còn vùng B4 tương ứng với địa phận Quảng Trị và Thừa Thiên cũ.

Hành trình bí mật và những kỷ vật để lại hậu phương

Mọi thông tin về lộ trình di chuyển vào miền Nam luôn được giữ bảo mật ở cấp độ cao nhất. Những người tình nguyện đi B phải lặng lẽ rời cơ quan, tập trung tại các địa điểm tuyệt mật ở Hà Nội, Hòa Bình hoặc Hà Tây cũ để làm việc riêng với đại diện Ban thống nhất Trung ương. Nhằm đảm bảo an toàn, toàn bộ hồ sơ tổ chức, nhân sự như lý lịch Đảng, lý lịch cán bộ, huân huy chương, cùng các tư trang cá nhân như ảnh, nhật ký, thư từ, sổ tiết kiệm đều phải gửi lại miền Bắc và chờ ngày họ chiến thắng trở về.

Tuyến đường hành quân vào Nam luôn là một bí mật tuyệt đối đối với tất cả mọi người. Các cá nhân đi B âm thầm rời đơn vị, tập kết ở các khu vực kín đáo tại Hà Nội, Hòa Bình, Hà Tây cũ rồi làm việc trực tiếp với đại diện Ban thống nhất Trung ương. Toàn bộ giấy tờ liên quan đến tổ chức như lý lịch cán bộ, lý lịch Đảng, các loại huân huy chương cùng đồ dùng cá nhân như hình ảnh, sổ tay, thư từ, sổ tiết kiệm đều được lưu giữ lại miền Bắc với hy vọng sẽ được nhận lại sau ngày đất nước thống nhất.

Tại không gian trưng bày, công chúng có thể xúc động nghẹn ngào khi chứng kiến giấy chứng minh của thầy giáo Ca Lê Hiến, người được biết đến với bút danh nhà thơ Lê Anh Xuân. Sinh ra tại Châu Thành, tỉnh Bến Tre, ông là học sinh miền Nam tập kết ra Bắc, sau đó trở thành giảng viên tại Đại học Tổng hợp Hà Nội. Đến năm 1964, ông chủ động viết đơn xin vào Nam chiến đấu và đã ngã xuống trên mảnh đất quê hương sau đó bốn năm.

Trưng bày cũng giới thiệu đến người xem trọn vẹn hồ sơ cùng các hiện vật gắn liền với cuộc đời nhà văn Bùi Sơn Tùng.

Bên cạnh đó, Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước còn công bố nhiều tư liệu, kỷ vật của các nhân vật tầm cỡ, có nhiều đóng góp cho nền văn hóa nghệ thuật nước nhà như Nguyễn Khoa Điềm, Nguyễn Quang Sáng, Phan Huỳnh Điểu, Đặng Thùy Trâm, hay Dương Thị Xuân Quý...

Những trang nhật ký đầy máu và nước mắt

Một góc trang trọng được dành để giới thiệu cuộc đời của nữ liệt sĩ Đặng Thùy Trâm. Bà xuất thân trong một gia đình trí thức tại Huế, từ nhỏ đã cùng gia đình tản cư ra Thanh Hóa. Sau khi tốt nghiệp Đại học Y Hà Nội, nữ bác sĩ đã tình nguyện vào chiến trường miền Nam, công tác tại bệnh viện huyện Đức Phổ, tỉnh Quảng Ngãi với nhiệm vụ chính là cứu chữa thương bệnh binh. Vào năm 1970, trên đường di chuyển từ vùng núi Ba Tơ xuống đồng bằng, bà bị địch phục kích và anh dũng hy sinh khi chưa tròn 28 tuổi.

Một đoạn nhật ký đầy xúc động của bác sĩ Đặng Thùy Trâm viết gửi gia đình: "Ba má yêu thương ơi, đứa con gái mà ba má đã cưng từ thuở nhỏ ấy bây giờ đang thực sự bước vào cuộc đời. Một cuộc đời thực tế hết sức với đầy đủ mọi mặt: yêu thương, căm giận, tin tưởng, đau buồn. Một cuộc đời có đầy đủ máu, nước mắt, mồ hôi và cả thắng lợi giành được từ trong muôn nghìn gian khổ ấy...".

Khách tham quan có thể tìm hiểu sâu hơn về cuộc đời bác sĩ, liệt sĩ Đặng Thùy Trâm qua các tư liệu lưu trữ. Xuất thân từ gia đình trí thức tại Huế, bà từng theo gia đình tản cư ra Thanh Hóa từ bé. Sau khi rời ghế trường Đại học Y Hà Nội, bà xung phong vào chiến trường B, trực tiếp điều trị thương binh tại bệnh viện huyện Đức Phổ thuộc tỉnh Quảng Ngãi. Cuộc đời bà khép lại đầy tiếc nuối vào năm 1970 khi bị quân địch phục kích trong một chuyến công tác từ huyện miền núi Ba Tơ về vùng đồng bằng lúc chưa đầy 28 tuổi.

"Ba má yêu thương ơi, đứa con gái mà ba má đã cưng từ thuở nhỏ ấy bây giờ đang thực sự bước vào cuộc đời. Một cuộc đời thực tế hết sức với đầy đủ mọi mặt: yêu thương, căm giận, tin tưởng, đau buồn. Một cuộc đời có đầy đủ máu, nước mắt, mồ hôi và cả thắng lợi giành được từ trong muôn nghìn gian khổ ấy...", những dòng chữ chứa chan tình cảm trích từ cuốn nhật ký huyền thoại của bà.

Hình ảnh ghi lại toàn bộ hồ sơ gốc kèm các kỷ vật của cán bộ đi B Ksor Chi, bao gồm từ những tấm ảnh kỷ niệm, thẻ cử tri, sổ tiết kiệm cho đến bản lý lịch quân nhân.

Hồ sơ và hiện vật nguyên bản của ông Ksor Chi, một cán bộ đi B, bao gồm từ bức ảnh lưu niệm, thẻ cử tri, thẻ gửi tiết kiệm cho tới bản lý lịch quân nhân.

Chiếc hộp đựng cùng một số kỷ vật bằng vàng quý giá của một cán bộ đi B được trưng bày trang trọng tại triển lãm.

Hộp đựng tài liệu và những kỷ vật bằng vàng của một người lính đi B được giới thiệu tới công chúng tại sự kiện.

Có mặt tại sự kiện, cựu giáo chức Trần Thị Vinh không khỏi bồi hồi khi nhìn lại những giấy tờ thời thanh xuân của mình. Đó là chiếc chứng minh thư có dán ảnh thẻ, bản sơ yếu lý lịch hay cuốn sổ cấp phát lương thực… mà bà đã gửi lại Hà Nội trước khi lên đường vào Nam năm 1965.

Bà Trần Thị Vinh chăm chú nhìn ngắm những tài liệu gắn liền với tuổi trẻ của bản thân, từ tấm chứng minh thư, bản khai lý lịch đến quyển sổ lương thực… được bà gửi lại Thủ đô từ năm 1965 trước ngày ra tiền tuyến.

Nữ giáo viên Trần Thị Vinh lặng người khi xem lại những kỷ vật xưa cũ, từ giấy chứng minh thư dán ảnh, sơ yếu lý lịch cá nhân đến sổ lương thực… được bà gửi lại Thủ đô vào năm 1965 trước lúc lên đường.

Trong khi đó, ông Quách Đình Sơn lặng lẽ đứng nhìn lá cờ Mặt trận dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam in đậm những chữ ký kỷ niệm của các thế hệ đi B. Sau khi tốt nghiệp Đại học Dược Hà Nội vào năm 1972, ông lập tức lên đường vào Nam, làm việc tại một cơ sở sản xuất dược phẩm chuyên cung cấp thuốc men cho chiến trường.

Hình ảnh ông Quách Đình Sơn xúc động ngắm nhìn lá cờ truyền thống của Mặt trận dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam mang chữ ký lưu niệm của các thế hệ đồng đội đi B. Sau khi hoàn thành việc học tại Đại học Dược Hà Nội vào năm 1972, ông đã xung phong vào Nam để phục vụ tại xưởng chế biến dược liệu chi viện tiền tuyến.

Tìm đến không gian trưng bày này, ông Phạm Đức Thìn (ngụ tại Hà Nội) ôm hy vọng có thể tìm thấy chút hiện vật còn sót lại của người anh ruột - liệt sĩ Phạm Văn Bổ, một cán bộ đi B đã hy sinh vào năm 1971, song tâm nguyện ấy chưa thể thành hiện thực.

Đến với cuộc trưng bày, ông Phạm Đức Thìn trú tại Hà Nội mong mỏi tìm kiếm chút thông tin hay kỷ vật từ người anh trai là liệt sĩ Phạm Văn Bổ, cán bộ đi B ngã xuống năm 1971, nhưng may mắn chưa mỉm cười với ông.

Nơi lưu giữ ký ức vô giá của dân tộc

Từng là một cán bộ đi B vào năm 1971, nguyên Bí thư Thành ủy Hà Nội Phạm Quang Nghị bày tỏ rằng buổi gặp gỡ này mang lại cho tất cả mọi người những cảm xúc thiêng liêng, lòng tự hào và sự tri ân sâu sắc. Bản thân ông nhận thấy mình chỉ là một mảnh ghép nhỏ, "một bộ hồ sơ khiêm tốn" nằm trong tổng số 72.000 bộ hồ sơ đang được Cục lưu giữ cẩn thận.

"Điều may mắn là người còn sống, hiện vật còn giữ, anh em đồng chí bạn bè vẫn còn những cơ hội gặp mặt. Đó là niềm hạnh phúc đặc biệt”, ông bộc bạch. Ông cũng chia sẻ thêm rằng dù cuộc chiến chống Mỹ đã lùi xa hơn 50 năm, song những ký ức và kỷ vật của một thời khói lửa vẫn được gìn giữ vẹn nguyên, trở thành tài sản tinh thần quý báu để các thế hệ người Việt Nam tiếp tục trân trọng, bảo tồn.

Ông Nguyễn Xuân Trung cũng có mặt tại buổi triển lãm để hoài niệm về thời thanh xuân thông qua các giấy tờ cũ, từ quyết định điều động đến giấy chứng nhận kết nạp Đảng. Sau khi tốt nghiệp Đại học Sư phạm 1 Hà Nội vào năm 1974, ông lên đường đi B, vừa tham gia giảng dạy vừa thực hiện các nhiệm vụ được giao trên khắp mảnh đất Đông Hà, Triệu Phong thuộc tỉnh Quảng Trị. Tới năm 1979, ông chuyển công tác ra lại miền Bắc và tiếp tục cống hiến cho sự nghiệp giáo dục.

Sự kiện trưng bày lần này đồng thời trở thành nhịp cầu nối giúp những cựu cán bộ, nhà giáo đi B năm xưa có dịp tề tựu, gặp lại những người đồng đội, đồng nghiệp cũ của mình.

Triển lãm mở ra không gian ý nghĩa để các thế hệ thầy giáo, cán bộ đi B gặp gỡ, trò chuyện và ôn lại kỷ niệm chiến trường xưa cùng đồng đội cũ.

Khi đến tham quan triển lãm, người dân có thể trực tiếp tra cứu thông tin theo họ tên của các cán bộ đi B nhằm tìm kiếm hồ sơ và kỷ vật cá nhân trong kho lưu trữ gồm 72.000 bộ. Cho đến thời điểm hiện tại, hơn một nửa số hồ sơ này vẫn đang chờ đợi các chủ nhân hoặc thân nhân đến nhận lại. Đây được coi là một kho tư liệu cực kỳ đồ sộ, khắc họa một cách chân thực và sống động một giai đoạn lịch sử hào hùng khi đất nước tổng động viên nhân lực vào chiến trường miền Nam để lao động và chiến đấu bảo vệ Tổ quốc.

Tại không gian này, khách tham quan được hỗ trợ tìm kiếm giấy tờ, kỷ vật dựa trên tên tuổi của người thân trong danh mục 72.000 hồ sơ lưu trữ. Hiện tại, có đến hơn 50% số lượng hồ sơ vẫn chưa tìm lại được chính chủ hoặc gia đình đến tiếp nhận. Khối tư liệu khổng lồ này chính là minh chứng lịch sử chân thực nhất về một thời kỳ hào hùng, khi cả nước hướng về miền Nam ruột thịt, điều động cán bộ vào chiến trường cống hiến và chiến đấu.

Cảm ơn quý độc giả đã dành thời gian theo dõi bài viết ý nghĩa này. Để hiểu thêm về những trang sử hào hùng của dân tộc và câu chuyện của các thế hệ đi trước, mời quý vị tiếp tục khám phá các nội dung liên quan ngay phía dưới.