Doanh nghiệp Nhà nước nắm giữ nguồn lực khổng lồ nhưng đối mặt với rào cản tăng trưởng

Nắm giữ tiềm lực tài chính lên đến hàng triệu tỷ đồng, khối doanh nghiệp Nhà nước vẫn chưa thể tạo ra bước đột phá vượt bậc. Sự chậm chán này xuất phát chính từ sự chồng chéo trong cơ chế quản trị và việc thiếu quyền tự chủ kinh doanh.

Thông tin tại tọa đàm "Tái cơ cấu doanh nghiệp Nhà nước: Từ sắp xếp nguồn lực đến dẫn dắt tăng trưởng" diễn ra vào ngày 21/7 do Báo Tiền Phong tổ chức, ông Nguyễn Đức Hiển, Phó trưởng Ban Chính sách, chiến lược Trung ương, chia sẻ toàn quốc đang có 695 doanh nghiệp thuộc sở hữu Nhà nước, được điều hành đại diện bởi 45 bộ, ngành và địa phương.

Cụ thể hơn, cơ cấu này gồm 179 đơn vị tuyến trung ương cùng 516 đơn vị cấp địa phương. Trong đó, 497 đơn vị sở hữu 100% vốn điều lệ từ Nhà nước, còn 198 đơn vị sở hữu tỷ lệ vốn nhà nước nắm giữ từ 51% đến dưới 100%. Tính tới mốc năm 2025, quy mô tài sản của khối này đạt mức xấp xỉ 4,5 triệu tỷ đồng, cùng nguồn vốn chủ sở hữu đạt khoảng 2,02 triệu tỷ đồng.

Bốn kinh nghiệm từ quốc tế phục vụ công cuộc đổi mới doanh nghiệp Nhà nước

Bà Đoàn Thị Kim Dung, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược và Chính sách Kinh tế - Tài chính (Bộ Tài chính), đánh giá Nghị quyết 79 của Bộ Chính trị đã đánh dấu bước ngoặt khi định nghĩa cụ thể nội hàm lẫn quy mô của thành phần kinh tế Nhà nước, xác lập khối doanh nghiệp Nhà nước đóng vai trò nòng cốt, mang tính chất mở đường và dẫn dắt.

“Sắp xếp lại khối doanh nghiệp Nhà nước không đơn thuần dừng ở việc cắt giảm số lượng hay thực hiện cổ phần hóa mang tính máy móc, mà cốt lõi là định vị chính xác sứ mệnh của khu vực này trong bức tranh tổng thể nền kinh tế”, bà Dung phát biểu.

Bà Đoàn Thị Kim Dung, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược và Chính sách Kinh tế - Tài chính, chia sẻ tại sự kiện (Ảnh: Báo Tiền Phong).

Bà cho hay công trình nghiên cứu do Viện Chiến lược và Chính sách Kinh tế - Tài chính thực hiện đã tổng hợp bài học thực tiễn tiêu biểu từ 4 nhóm quốc gia trên thế giới.

Nhóm đầu tiên là Trung Quốc, với chủ trương củng cố mạnh mẽ các đơn vị nòng cốt mang tầm chiến lược, phân định minh bạch chức năng, quy về một mối quyền đại diện chủ sở hữu, thúc đẩy sự lớn mạnh của các tập đoàn trọng điểm và giải quyết triệt để những đơn vị quy mô nhỏ, hoạt động kém hiệu quả. Bài học cốt lõi là quy hoạch rõ giới hạn chiến lược và kiểm soát chặt các mảng đầu tư ngoài ngành.

Mô hình quản trị chuyên nghiệp và sự phân định chức năng

Nhóm tiếp theo gồm Singapore và Malaysia, chọn hướng đi thành lập các quỹ đầu tư chuyên nghiệp. Phương thức quản lý chú trọng tới năng lực sinh lời của toàn bộ danh mục tài sản thay vì soi xét từng đơn vị độc lập. Bộ máy đại diện chủ sở hữu được tổ chức chuẩn hóa, đồng thời cắt giảm kỳ vọng trợ cấp từ Chính phủ trước thời điểm thoái vốn.

Nhóm thứ ba là New Zealand, Australia, Thụy Điển cùng Na Uy, thực hiện ranh giới rạch ròi giữa trách nhiệm xã hội và chỉ tiêu kinh doanh. Hội đồng quản trị được giao thẩm quyền thực chất, giúp doanh nghiệp vận hành bình đẳng với các đơn vị tư nhân và được đo lường dựa trên các chỉ tiêu cụ thể.

Nhóm cuối cùng là các nước thuộc khu vực Đông Âu, triển khai tư nhân hóa trong giai đoạn chuyển đổi mô hình kinh tế. Đáng chú ý, các quốc gia này đều hoàn thành kiểm toán, định giá tài sản minh bạch và kiện toàn hệ thống pháp lý để bảo vệ vốn công trước khi rút vốn.

“Từ các mô hình trên, chúng tôi đề xuất bài học cho Việt Nam: cần xác định rõ ràng mục tiêu nắm giữ trước khi quyết định tỷ lệ góp vốn của Nhà nước; kiên trì phân tách chức năng quản lý hành chính với vai trò chủ sở hữu; đồng thời tiến hành kiểm toán bắt buộc”, đại diện Viện nhấn mạnh.

Bà cho rằng việc duy trì kỷ luật tài chính nghiêm minh là bắt buộc; tuyệt đối không thực hiện sáp nhập cơ học các đơn vị thua lỗ nhằm mục đích che đậy yếu kém. Song song với đó, cần ban hành cơ chế bảo vệ lực lượng lao động và bảo đảm cung ứng dịch vụ công ích một cách độc lập, tránh phụ thuộc vào việc níu giữ các đơn vị đã mất khả năng hồi phục.

Tiến độ cổ phần hóa doanh nghiệp Nhà nước chậm chạp, nguồn thu hạn chế

Ông Bùi Khắc Hiền, Phó Vụ trưởng Vụ Kế hoạch - tài chính (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), cho rằng trong tiến trình tái cơ cấu, mấu chốt nằm ở việc định hình rõ ràng ưu tiên: cổ phần hóa, bán đứt doanh nghiệp hay tập trung đổi mới quản trị. Chỉ khi tìm được lời giải cho bài toán nâng cao năng lực quản trị hiệu quả, chúng ta mới chạm tới bản chất của vấn đề.

“Nếu áp đặt một chỉ tiêu cứng nhắc rằng bắt buộc phải cổ phần hóa, phải đẩy doanh nghiệp ra thị trường nhưng lại thiếu đi năng lực quản trị tương thích với thị trường thì xem như chưa đạt mục tiêu. Thực tế hiện nay, Nhà nước đã dịch chuyển trọng tâm sang quản trị, tập trung củng cố vai trò của SCIC như một quỹ quản lý tài sản chuyên nghiệp”, ông phân tích.

Ông cũng thẳng thắn chỉ ra điểm bất cập khi bàn giao vốn và nguồn lực cho doanh nghiệp nhưng lại không coi đó là tài sản thực thụ thuộc quyền hạn của họ. “Ví dụ như quỹ đất hay hệ thống hạ tầng được giao, liệu doanh nghiệp có được xem đó là tài sản chính thức để mang đi thế chấp, chủ động linh hoạt cho hoạt động kinh doanh hay không”, ông đặt dấu hỏi.

“Rất nhiều đơn vị đang nắm giữ lượng tài sản trị giá hàng nghìn tỷ đồng nhưng bất lực trong việc mở rộng quy mô chỉ vì thiếu cơ chế tự quyết, không thể chủ động vận hành trên chính nguồn vốn và tài sản đó”, vị chuyên gia chia sẻ.

Giao dịch tiền tại ngân hàng (Ảnh: Tiến Tuấn).

Ông Nguyễn Tuấn Linh, đại diện Cục Phát triển Doanh nghiệp Nhà nước (Bộ Tài chính) đưa ra số liệu đến cuối năm 2025, chỉ mới có 180 doanh nghiệp hoàn tất phê duyệt phương án tái cơ cấu; chưa ghi nhận doanh nghiệp nào hoàn tất quá trình cổ phần hóa, và chỉ có 17/146 doanh nghiệp triển khai thoái vốn. Do đó, tổng giá trị thu về từ hoạt động cổ phần hóa và thoái vốn chỉ khiêm tốn ở mức khoảng 3.720 tỷ đồng.

Nguyên nhân chính của thực trạng này xuất phát từ việc phân cấp quản lý chưa đủ triệt để, quy trình thủ tục đầu tư rườm rà, công tác chuẩn bị cổ phần hóa thiếu tính hiệu quả, cùng với tâm lý e ngại trách nhiệm ở một bộ phận nhân sự lãnh đạo doanh nghiệp và cơ quan quản lý chủ sở hữu.

Ông Linh đề xuất, để công cuộc tái cơ cấu đạt kết quả thực chất, cần tăng cường phân cấp và trao quyền tự chủ mạnh mẽ cho doanh nghiệp, tách biệt rõ ràng trách nhiệm quản lý nhà nước với quyền hạn đại diện chủ sở hữu. Đồng thời, cần đẩy nhanh cắt giảm thủ tục hành chính, giải phóng tiềm lực của các tập đoàn, tổng công ty lớn vào các dự án quan trọng quốc gia, kết hợp đổi mới phương thức cổ phần hóa và thoái vốn theo cơ chế linh hoạt, gắn liền với nâng cao năng lực quản trị và sức cạnh tranh của doanh nghiệp.

Cảm ơn quý độc giả đã dành thời gian theo dõi bài viết này. Hãy tiếp tục khám phá thêm các bài viết hấp dẫn và hữu ích khác ngay phía dưới để không bỏ lỡ những thông tin giá trị!