Khi đề thi đặt ra câu hỏi cho cả người lớn
Cuối buổi coi thi môn Văn, nhìn lại tờ đề sau khi những xấp bài đã được niêm phong theo số báo danh, tôi bất giác dừng lại trước câu hỏi về "những Steve Jobs Việt Nam". Giữa không khí quen thuộc của một kỳ thi tốt nghiệp, câu hỏi ấy gợi lên nhiều điều không dễ bỏ qua.
Đôi khi một đề Văn hay không phải vì câu chữ khó, mà vì nó kéo người lớn vào ngồi chung một bàn với học trò. Chúng ta thực sự mong người trẻ sẽ trở thành ai? Một phiên bản nội địa của biểu tượng công nghệ toàn cầu, hay những con người đủ tự tin bước theo con đường của riêng mình — được dẫn dắt bởi sự tò mò, năng lực sáng tạo và ý thức trách nhiệm?
Tò mò — điểm khởi đầu bị bỏ quên
Steve Jobs xứng đáng được nhắc đến. Nhưng chính cuộc đời ông, cũng như lịch sử, đã chứng minh rằng những người tạo ra sự thay đổi hiếm khi lớn lên bằng cách cố gắng trở thành bản sao của ai đó. Họ trưởng thành từ những điều khiến họ tò mò, thôi thúc họ khám phá và chinh phục.
Trong các lớp học phổ thông, có em tự hỏi vì sao trí tuệ nhân tạo (AI) lại có thể viết văn. Có em vừa mê vẽ vừa thích lập trình. Có em muốn học cơ khí chỉ đơn giản vì từng tự tay tháo chiếc quạt cũ ra xem bên trong có gì. Những điều đó chưa phải phát minh, chưa phải mô hình kinh doanh — nhưng đó là phần quý giá nhất của tuổi trẻ: khi người ta còn ham muốn tìm hiểu và khám phá thế giới.
Steve Jobs (1955-2011) là đồng sáng lập hãng Apple (Ảnh: CNBC)
Khi sự tò mò bị dập tắt dần
Điều đáng lo là ngọn lửa tò mò ấy thường nguội đi theo năm tháng học đường và cuộc sống thường ngày. Trong lớp, một câu trả lời lệch với đáp án chuẩn dễ bị ghi nhận là sai. Ở nhà, chọn một ngành học không theo ý cha mẹ dễ bị quy là bồng bột. Ra đời, một đề xuất khác lạ có thể bị hiểu là "thêm rắc rối". Người trẻ muốn thử điều mới không sợ khó bằng sợ bị phán xét.
Vì vậy, câu chuyện về "những Steve Jobs Việt Nam" thực chất là câu chuyện về môi trường nuôi dưỡng con người sáng tạo. Một xã hội trông chờ vài cá nhân xuất chúng sẽ thường xuyên thất vọng. Một xã hội biết xây dựng trường học, thị trường và cơ chế lành mạnh để nhiều người bình thường có cơ hội thử sức sẽ đi được xa hơn. Câu hỏi không phải là tìm cho ra một thiên tài đang ẩn mình nơi nào đó, mà là làm thế nào để vô số năng lực còn non trẻ không bị lãng phí.
Nghị quyết 57 và con đường từ chủ trương đến thực tế
Câu hỏi đó xuất hiện đúng vào lúc Việt Nam đang đặt ra những mục tiêu phát triển cao hơn. Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là đột phá quan trọng hàng đầu. Văn kiện này nêu rõ thể chế, nhân lực, hạ tầng, dữ liệu và công nghệ chiến lược là những nội dung trọng tâm, cốt lõi — trong đó thể chế là điều kiện tiên quyết, cần được hoàn thiện và đi trước một bước.
Chúng ta đều nhận ra giới hạn của mô hình tăng trưởng cũ. Không thể mãi dựa vào lao động giá rẻ, gia công, đất đai hay những lợi thế quen thuộc. Muốn phát triển nhanh hơn và bền vững hơn, nền kinh tế phải tạo ra nhiều giá trị mới từ tri thức, công nghệ, dữ liệu, thiết kế, thương hiệu và năng lực tổ chức.
Từ văn bản đến đời sống — khoảng cách vẫn còn dài
Song từ mục tiêu đến thực tiễn là một hành trình không ngắn. Nghị quyết đã mở ra cánh cửa, nhưng người bước qua là đội ngũ nghiên cứu, nhà trường, doanh nghiệp và từng cán bộ thực thi. Nếu quy trình nghiên cứu vẫn ưu tiên an toàn tuyệt đối, người làm khoa học sẽ né tránh những câu hỏi khó. Nếu ngân sách chỉ dễ rót vào các đề tài ít rủi ro, ý tưởng táo bạo sẽ bị "triệt tiêu" từ trong trứng nước. Nếu doanh nghiệp thiếu động lực đầu tư dài hạn cho nghiên cứu, phần lớn kết quả trong phòng thí nghiệm sẽ chỉ dừng lại ở bản báo cáo nghiệm thu.
Ở chiều sâu hơn, chính sách không còn là những dòng chữ trên giấy mà phải hiện diện qua từng biểu mẫu, quy trình mua sắm, cách thức nghiệm thu đề tài, tiêu chí đánh giá cán bộ và quy định về tài sản trí tuệ. Một cơ chế tốt là cơ chế tạo thêm lý do để người tử tế, người có năng lực và người dám nghĩ dám làm hành động. Một cơ chế kém là cơ chế khiến họ chọn im lặng cho qua.
Vai trò của giáo dục trong kỷ nguyên AI
Giáo dục giữ một vai trò sâu xa hơn những gì ta thường nhìn nhận. Thêm vài tiết học AI, trang bị vài phòng máy tính và tổ chức thêm cuộc thi sáng tạo là chưa đủ. Phần khó hơn nằm ở cách nhà trường đối xử với câu hỏi của học sinh. Liệu các em có được khuyến khích hỏi "vì sao", hay chủ yếu chỉ được luyện để chọn đúng đáp án?
Trong kỷ nguyên AI, giá trị của con người không còn nằm ở khả năng ghi nhớ nhiều hơn máy. Máy có thể viết nhanh, tính nhanh, mô phỏng nhanh. Con người cần rèn luyện khả năng đặt câu hỏi đúng hơn, đọc hiểu bối cảnh sâu hơn, kết nối các mảnh rời tốt hơn và chịu trách nhiệm đạo đức với quyết định của mình. Một kỹ sư giỏi không thể chỉ biết viết mã. Một nhà quản lý trẻ không thể chỉ thuộc quy trình. Họ cần hiểu con người.
Không phải tìm một bản sao, mà là tạo ra một thế hệ
Điều Việt Nam cần không phải là đi tìm một vài cá nhân giống hệt Steve Jobs ở thung lũng Silicon. Điều cần thiết hơn là có nhiều người trẻ đủ tự tin để trở thành chính mình theo cách có ích cho đất nước và thế giới. Người ấy có thể ở trong phòng thí nghiệm, trong xưởng cơ khí, giữa một lớp học vùng xa, trên cánh đồng, trong một công ty phần mềm nhỏ, hay là một cán bộ cấp xã đang nỗ lực phục vụ người dân trên địa bàn ngày một tốt hơn.
Một đề thi rồi sẽ qua. Bài làm của học trò rồi sẽ được chấm điểm. Nhưng câu hỏi còn lại thuộc về người lớn. Chúng ta có tạo ra được một xã hội đủ rộng để sự tò mò không bị dập tắt quá sớm, để khác biệt không bị xem là phiền phức, để ý tưởng có đường đi vào đời sống thực hay không?
Có lẽ "những Steve Jobs Việt Nam" không phải là một cá nhân kiệt xuất nào đó đang chờ được phát hiện, mà là hình ảnh của cả một thế hệ người trẻ có không gian để lớn lên, trưởng thành và cống hiến cho đất nước bằng phiên bản tốt nhất của chính mình.
Cảm ơn bạn đã dành thời gian theo dõi bài viết. Nếu bạn thấy những góc nhìn này gợi lên điều gì đó đáng suy ngẫm, đừng bỏ qua các bài viết liên quan bên dưới — có thể bạn sẽ tìm thấy thêm nhiều chủ đề thú vị khác.
Ý kiến bạn đọc (0)