Tuyến Hàng Hải Huyết Mạch Bab el-Mandeb và Danh Xưng 'Cổng Nước Mắt'

Trước những lời đe dọa siết chặt lưu thông từ lực lượng Houthi, vùng biển Bab el-Mandeb — còn mang tên gọi "Cổng Nước mắt" — đang thu hút sự chú ý đặc biệt từ cộng đồng quốc tế.

Sức Ép Quân Sự và Căng Thẳng Gia Tăng Tại Eo Biển

Vào ngày 20/7, tổ chức vũ trang Houthi tại Yemen đã đưa ra thông báo triển khai "môi trường cấm vận hàng hải đối với Arab Saudi trên cơ sở đối ứng". Quyết định có hiệu lực tức thì này được xem là hành động trả đũa việc Arab Saudi tiến hành "phong tỏa hệ thống cảng cùng sân bay" của Houthi, kết hợp đợt tập kích không quân vào phi trường Sanaa ở Yemen trong tuần trước đó.

Đến ngày 23/7, nhóm này tiếp tục khẳng định đã vô hiệu hóa hai tàu chở dầu thuộc Arab Saudi trên khu vực biển Đỏ do "vi phạm quy định cấm vận", đồng thời buộc 10 tàu thuyền khác phải chuyển hướng. Houthi gửi lời cảnh báo tới Arab Saudi rằng bất kỳ động thái quân sự nào hướng vào Yemen đều sẽ đối mặt với các đòn giáng trả quy mô rộng, xâm nhập sâu vào nội địa nước này.

Chuỗi sự kiện dồn dập đã khiến sự quan tâm của dư luận toàn cầu tập trung vào Bab el-Mandeb, vị trí eo biển làm cầu nối giữa biển Đỏ và vịnh Aden. Đây được đánh giá là một trong những tuyến giao thương trên biển quan trọng nhất trái đất, giữ vai trò xương sống cho hoạt động trung chuyển hàng hóa nối liền ba châu lục Châu Âu, Châu Á và Châu Phi.

Khung cảnh eo biển Bab el-Mandeb ghi nhận từ trạm vũ trụ. Ảnh: Wikipedia/ISS

Vị Trí Địa Lý và Tầm Quan Trọng Lịch Sử

Xét về địa lý, Bab el-Mandeb nằm kẹp giữa Yemen ở phía bờ đông bắc cùng hai quốc gia Djibouti và Eritrea ở phía bờ tây nam, tạo thành hành lang dẫn từ biển Đỏ ra vịnh Aden trước khi tiến vào Ấn Độ Dương. Danh xưng của eo biển bắt nguồn từ tiếng Arab với ý nghĩa là "Cổng Nước mắt".

Nhiều giả thuyết giải thích rằng tên gọi này liên quan tới trận địa chấn dữ dội thời cổ đại đã cướp đi sinh mạng của đông đảo người dân khi bán đảo Arab bị tách rời khỏi vùng Sừng châu Phi. Một góc nhìn khác cho rằng tên gọi phản ánh thực tế đây là vùng biển đặc biệt hiểm trở với các luồng hải lưu xiết, cuồng phong nguy hiểm cùng vô số vụ đắm tàu ghi nhận trong quá khứ.

Sự xuất hiện của đảo Perim đã chia Bab el-Mandeb làm hai luồng lạch tự nhiên. Hành lang phía tây có độ rộng chừng 25 km tại điểm hẹp nhất cùng độ sâu khoảng 310 m, đóng vai trò là tuyến di chuyển chính cho các loại tàu hàng trọng tải lớn. Trong khi đó, luồng nước phía đông nằm sát dải bờ biển Yemen chỉ rộng chừng 3 km.

Vai Trò Mắt Xích Trong Thương Mại Toàn Cầu

Quy trình di chuyển qua Bab el-Mandeb được thiết lập thành hai luồng phân tách rõ rệt dành cho tàu lượt đi và lượt về, mỗi làn rộng khoảng 3 km. Đội tàu vận tải từ châu Âu di chuyển sang châu Á sẽ đi qua kênh đào Suez, qua lòng biển Đỏ rồi vượt Bab el-Mandeb để ra vùng biển Arab. Nếu tuyến đường Bab el-Mandeb bị tắc nghẽn, các hải trình bắt buộc phải đi vòng qua Mũi Hảo vọng nằm tại bờ nam châu Phi.

Căn cứ theo thống kê từ Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ, thời gian di chuyển từ vùng biển Arab tới Hà Lan chỉ mất khoảng 19 ngày nếu thông qua Bab el-Mandeb cùng kênh đào Suez, trong khi sẽ kéo dài tới khoảng 34 ngày nếu chọn hướng đi quanh Mũi Hảo vọng. Đối với đội tàu chở dầu xuất phát từ Arab Saudi hướng đến Hà Lan, quãng đường khoảng 12.000 km đi qua biển Đỏ sẽ tăng vọt lên hơn 20.000 km nếu phải chạy vòng qua châu lục này.

Chính nhờ lợi thế rút ngắn khoảng cách, Bab el-Mandeb đã trở thành một vị trí trọng yếu trong mạng lưới logistics thế giới. Theo Diễn đàn Vận tải Quốc tế (ITF), trong điều kiện bình thường, có tới khoảng 14% tổng giá trị thương mại trên toàn thế giới được trung chuyển qua vùng biển này.

Video ghi cảnh lực lượng Houthi đáp trực thăng kiểm soát tàu hàng Galaxy Leader tại biển Đỏ vào tháng 11/2023. Nguồn: Reuters, Houthi

Dòng Chảy Năng Lượng và Dữ Liệu Vận Tải

Dù việc thống kê chi tiết các mặt hàng qua Bab el-Mandeb vẫn còn những hạn chế nhất định, nguồn năng lượng hóa thạch vẫn được ghi nhận là nhóm hàng hóa chiến lược hàng đầu trên tuyến giao thông này.

Dựa trên các phân tích từ Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), lượng dầu thô cùng các chế phẩm từ dầu di chuyển qua Bab el-Mandeb trong năm 2025 đạt mức bình quân khoảng 4,2 triệu thùng mỗi ngày, tương đương gần 5% tổng sản lượng dầu mỏ thế giới.

Tâm Điểm Địa Chính Trị và Các Nguy Cơ An Ninh

Trong quá khứ, Bab el-Mandeb đã từng nhiều lần rơi vào vòng xoáy tranh chấp địa chính trị. Điển hình như trong cuộc xung đột Arab - Israel năm 1973, hành lang này từng rơi vào trạng thái phong tỏa, gây xáo trộn lớn đến các hoạt động thương mại trên biển Đỏ. Vùng biển này sau đó tiếp tục gánh chịu nhiều bất ổn do tình hình căng thẳng tại vùng Sừng châu Phi, sự gia tăng của nạn cướp biển Somalia cũng như cuộc nội chiến kéo dài tại Yemen.

Giới chuyên gia thường xếp Bab el-Mandeb vào nhóm các "điểm nghẽn" chiến lược của ngành hàng hải thế giới, bên cạnh eo biển Hormuz, eo biển Malacca, kênh đào Suez cùng kênh đào Panama. Bất kỳ sự gián đoạn nào dù chỉ diễn ra trong thời gian ngắn tại các vị trí này đều có thể đẩy chi phí cước biển tăng cao, làm chậm tiến độ giao hàng và đe dọa sự ổn định của chuỗi cung ứng toàn cầu.

Bản đồ thể hiện tọa độ eo biển Bab el-Mandeb cùng khu vực lân cận. Đồ họa: Conversation

Căng Thẳng Đương Đại và Tác Động Dây Chuyền

Tầm quan trọng của Bab el-Mandeb lại càng nổi bật khi các đốm lửa xung đột giữa Mỹ, Israel và Iran bùng phát, làm gián đoạn lưu thông qua eo biển Hormuz — tuyến đường vốn đảm nhiệm vận chuyển tới khoảng 20% lượng dầu thô của thế giới.

Khi tình hình tại Hormuz leo thang, Arab Saudi đã điều hướng một lượng dầu lớn qua hệ thống đường ống tới cảng Yanbu ở dải bờ phía tây nhằm duy trì công suất xuất khẩu qua biển Đỏ. Cho dù eo biển khó có thể bị đóng cửa hoàn toàn về mặt địa lý, những tuyên bố cứng rắn từ Houthi vẫn tạo ra mối lo ngại an ninh lớn, ảnh hưởng trực tiếp tới hoạt động thương mại của Arab Saudi.

Trước đó, trong giai đoạn 2023-2025, Houthi từng liên tục phóng tên lửa nhắm vào nhiều tàu vận tải qua biển Đỏ nhằm thể hiện sự ủng hộ với người dân Palestine trước các chiến dịch quân sự của Israel đối với lực lượng Hamas ở Gaza. Phía Mỹ cùng các quốc gia đồng minh đã đáp trả bằng những chiến dịch không kích diện rộng nhằm triệt hạ năng lực của nhóm vũ trang này nhưng không đạt kết quả trọn vẹn. Tới tháng 5/2025, Mỹ đã ký kết thỏa thuận ngừng bắn với Houthi, qua đó nhóm vũ trang Yemen đồng ý dừng các vụ tấn công tàu hàng trên biển Đỏ.

Bên cạnh đó, xuất hiện thông tin cho rằng Iran đang gia tăng áp lực buộc Houthi phải đóng cửa eo biển Bab el-Mandeb nếu phía Mỹ tiếp tục nhắm vào các cơ sở hạ tầng năng lượng của Teheran. Động thái này có thể mở ra một mặt trận mới đối đầu với Mỹ, qua đó gia tăng sức ép lên Washington cùng các quốc gia đồng minh tại khu vực vùng Vịnh.

Cảm ơn quý độc giả đã theo dõi bài viết này. Mời bạn tiếp tục tìm hiểu thêm những thông tin thời sự và phân tích chuyên sâu qua các bài viết liên quan bên dưới.